Nghị quyết chỉ thực sự có giá trị khi người dân nhìn thấy sự thay đổi

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Ảnh: Thống Nhất/TTXVN

Không thể để một mắt xích yếu làm chậm cả hệ thống

Phóng viên: Thưa đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh các quyết sách của Trung ương là một hệ thống liên thông, một “thực thể hữu cơ”. Đại biểu nhìn nhận như thế nào về thông điệp này?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, đây không chỉ là cách diễn đạt về mối quan hệ giữa các chủ trương, mà còn thể hiện một tư duy rất rõ về quản trị quốc gia: không thể tiếp tục giải quyết từng vấn đề trong trạng thái chia cắt, cục bộ và biệt lập.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng (Ảnh: Đại biểu cung cấp).

Xây dựng Đảng, tổ chức bộ máy, công tác cán bộ, hoàn thiện thể chế, quản trị đất đai, phát triển kinh tế biển, đổi mới mô hình tăng trưởng, bảo đảm quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường không phải là những tuyến công việc song song, càng không phải những “mảnh ghép” có thể mạnh ai nấy làm. Tất cả đều tác động trực tiếp đến nhau.

Một chủ trương đúng nhưng thể chế hóa chậm thì cơ hội có thể bị bỏ lỡ. Pháp luật đầy đủ nhưng cán bộ không dám làm thì nguồn lực vẫn nằm im. Phân cấp mạnh nhưng không đi kèm con người, tài chính, dữ liệu và công nghệ thì cấp dưới chỉ được trao thêm trách nhiệm mà chưa có đủ công cụ để thực hiện. Tăng trưởng kinh tế nếu đánh đổi môi trường hoặc làm gia tăng bất bình đẳng thì không thể được coi là phát triển bền vững.

Vì vậy, điều đáng lưu ý nhất là: trong một hệ thống liên thông, không có khâu nào được phép đứng ngoài trách nhiệm chung. Một mắt xích yếu không chỉ làm chậm chính nó, mà có thể kéo chậm cả guồng máy.

Thông điệp này cũng yêu cầu chúng ta phải vượt qua tư duy nhiệm kỳ, tư duy ngành và tư duy địa giới. Một quyết định của địa phương phải được đặt trong không gian phát triển vùng và lợi ích quốc gia. Một chính sách của một ngành phải tính đến tác động đối với toàn bộ hệ thống. Mỗi cơ quan không thể chỉ hoàn thành phần việc của mình trên giấy mà không quan tâm kết quả cuối cùng có đến được với người dân hay không.

Cấp xã không thể mạnh lên chỉ bằng việc được giao thêm thẩm quyền

Phóng viên: Trong bài phát biểu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước xác định cấp xã là tuyến đầu của quản trị công. Theo đại biểu, cần hiểu yêu cầu này như thế nào trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Việc xác định cấp xã là tuyến đầu của quản trị công thể hiện một sự chuyển dịch rất căn bản. Bởi cấp xã là nơi gần dân nhất, trực tiếp tiếp nhận và giải quyết phần lớn nhu cầu hằng ngày của người dân, doanh nghiệp; đồng thời cũng là nơi những bất cập của chính sách bộc lộ sớm nhất và rõ nhất.

Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Ảnh: Phương Hoa/TTXVN

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cấp xã không thể chỉ là cấp tiếp nhận hồ sơ, chuyển kiến nghị hoặc chờ hướng dẫn. Cấp xã phải từng bước trở thành một cấp quản trị có khả năng chủ động giải quyết công việc, tổ chức thực hiện chính sách, quản lý địa bàn và thúc đẩy phát triển.

Tuy nhiên, chúng ta cũng phải nhìn nhận rất thực tế rằng: không thể yêu cầu cấp xã “tự trưởng thành” nếu chỉ giao thêm việc mà không trao đủ điều kiện để thực hiện.

Phân cấp, phân quyền phải đi cùng việc xác định rõ thẩm quyền, vị trí việc làm, biên chế, nguồn lực tài chính, hạ tầng số, cơ sở dữ liệu và cơ chế phối hợp. Cán bộ cấp xã phải được đào tạo theo đúng yêu cầu của từng vị trí, nhất là những lĩnh vực phức tạp như đất đai, xây dựng, tài chính, đầu tư, an sinh xã hội, giải quyết thủ tục hành chính.

Ở chiều ngược lại, khi đã được giao đủ thẩm quyền và điều kiện, cấp xã phải chịu trách nhiệm đến cùng đối với công việc thuộc phạm vi của mình, không thể tiếp tục tâm lý e dè, đẩy việc lên cấp trên để tránh trách nhiệm.

Tôi đặc biệt chú ý đến yêu cầu phải loại bỏ tư tưởng “thuận cán bộ, khổ Nhân dân” trong việc đề xuất điều chỉnh địa giới hành chính. Đây là một nguyên tắc rất rõ ràng: mọi sự sắp xếp bộ máy cuối cùng phải làm cho người dân thuận lợi hơn, chứ không thể lấy sự thuận tiện của cơ quan quản lý làm lý do để người dân phải đi xa hơn, chờ lâu hơn hoặc chịu thêm chi phí.

Ổn định tổ chức là cần thiết, nhưng ổn định không có nghĩa là bằng lòng với hạn chế. Việc cần làm hiện nay không phải tiếp tục tạo ra những xáo trộn không cần thiết, mà là củng cố năng lực thực chất của chính quyền cơ sở, để người dân thấy bộ máy mới gần dân hơn, nhanh hơn và trách nhiệm hơn.

Đất đai phải trở thành nguồn lực phát triển, không phải nguồn cơn của bất an

Phóng viên: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề cập sâu sắc đến quản trị không gian và nguồn lực phát triển, trong đó có đất đai và kinh tế biển. Theo đại biểu, đâu là yêu cầu quan trọng nhất?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, yêu cầu xuyên suốt là phải quản trị nguồn lực quốc gia trong một tầm nhìn thống nhất, dài hạn và công bằng.

Đất đai là nguồn lực đặc biệt, gắn với không gian sinh tồn, sản xuất, phát triển và đời sống của mỗi người dân. Vì vậy, quản lý đất đai không thể chỉ nhằm tăng thu ngân sách, tạo quỹ đất cho dự án hoặc xử lý những yêu cầu trước mắt. Mỗi quyết định về quy hoạch, thu hồi, giao đất, cho thuê đất hay chuyển mục đích sử dụng đất đều phải được cân nhắc trong tổng thể lợi ích quốc gia, quyền lợi chính đáng của người dân và yêu cầu phát triển bền vững.

Đất đai phải trở thành nguồn lực của phát triển, chứ không thể là nguồn cơn của khiếu kiện, bất an và suy giảm niềm tin.

Muốn vậy, pháp luật phải ổn định, minh bạch, dễ thực hiện; quy hoạch phải có tầm nhìn và không bị điều chỉnh tùy tiện; việc thu hồi đất phải thật sự cần thiết, đúng thẩm quyền, đúng mục đích; bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải bảo đảm người dân có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Tôi cho rằng điều quan trọng không chỉ là bố trí một nơi ở mới, mà phải bảo đảm sinh kế mới. Người dân có thể được cấp một căn nhà nhưng nếu mất đất sản xuất, mất việc làm, đứt gãy không gian văn hóa và các mối quan hệ cộng đồng thì cuộc sống chưa chắc đã được cải thiện. Chính sách đất đai phải nhìn người dân như chủ thể của phát triển, không phải một trở ngại cần xử lý để lấy mặt bằng.

Đối với biển, mục tiêu xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh vào năm 2045 đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong tư duy. Chúng ta không thể chỉ khai thác tài nguyên biển theo chiều rộng mà phải tiến tới nền kinh tế biển dựa trên khoa học, công nghệ, năng lượng sạch, logistics, dịch vụ, bảo tồn hệ sinh thái và năng lực quản trị hiện đại.

Biển không chỉ là nguồn tài nguyên để khai thác; biển còn là chủ quyền, sinh kế, môi trường sống và không gian phát triển lâu dài của dân tộc.

Bởi vậy, phát triển kinh tế biển phải đồng thời trả lời được ba yêu cầu: đất nước giàu lên từ biển, người dân ven biển có cuộc sống tốt hơn và hệ sinh thái biển được bảo vệ bền vững.

Không thể chuyển đổi số bằng cách số hóa thêm thủ tục

Phóng viên: Một yêu cầu rất cụ thể được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra là dữ liệu phải “đúng, đủ, sạch, sống” và được chia sẻ theo thẩm quyền. Đại biểu đánh giá như thế nào về vấn đề này?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Đây là một yêu cầu rất đúng và trúng, bởi dữ liệu đang trở thành hạ tầng thiết yếu của quản trị quốc gia hiện đại.

Cần nhận thức rằng chuyển đổi số không đơn giản là đưa các thủ tục đang thực hiện trên giấy lên môi trường mạng. Nếu quy trình vẫn rườm rà, dữ liệu vẫn cát cứ, các cơ quan không kết nối với nhau và người dân vẫn phải khai đi khai lại cùng một thông tin, thì đó chỉ là số hóa sự bất tiện.

Chưa thể gọi là chuyển đổi số nếu người dân phải vừa nộp hồ sơ điện tử, vừa mang bản giấy đến đối chiếu, rồi tiếp tục chờ các cơ quan xác minh những dữ liệu mà Nhà nước đã có.

Dữ liệu “đúng” là phản ánh chính xác thực tế; “đủ” là đáp ứng được yêu cầu quản lý; “sạch” là không trùng lặp, sai lệch; “sống” là được cập nhật thường xuyên và có khả năng phục vụ ngay cho quá trình điều hành, giải quyết công việc. Nhưng dữ liệu chỉ thật sự có giá trị khi được kết nối, chia sẻ và sử dụng đúng mục đích.

Khi có hệ thống dữ liệu tốt, chúng ta không chỉ giảm thủ tục cho người dân mà còn có thể nhận diện sớm điểm nghẽn, cảnh báo nguy cơ, giám sát tiến độ, đo lường chất lượng phục vụ và xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, cá nhân.

Quản trị bằng dữ liệu sẽ thu hẹp khoảng cách giữa báo cáo và sự thật, giữa lời hứa và kết quả.

Cùng với chia sẻ dữ liệu phải đặc biệt coi trọng an ninh, an toàn và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Người dân trao dữ liệu cho Nhà nước để được phục vụ tốt hơn, vì vậy dữ liệu ấy phải được quản lý chặt chẽ, không bị lạm dụng, khai thác trái mục đích hoặc làm lộ lọt.

Mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số không phải có thêm bao nhiêu phần mềm, bao nhiêu cơ sở dữ liệu hay bao nhiêu dịch vụ công trực tuyến. Điều người dân quan tâm là họ có phải khai báo ít hơn không, thủ tục có nhanh hơn không, chi phí có giảm không và quyền lợi có được bảo đảm tốt hơn không.

Sợ trách nhiệm cũng là một dạng không hoàn thành trách nhiệm

Phóng viên: Tình trạng một bộ phận cán bộ sợ sai, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm đang ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả công việc. Theo đại biểu, bài phát biểu đã đặt ra giải pháp như thế nào?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi cho rằng bài phát biểu đã xác định rất rõ hai vế phải được thực hiện đồng thời: kỷ luật nghiêm minh và bảo vệ cán bộ dám đổi mới vì lợi ích chung.

Không thể khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm nếu quy định còn mơ hồ, thẩm quyền không rõ, cơ chế bảo vệ thiếu thực chất. Nhưng cũng không thể nhân danh đổi mới, sáng tạo để hợp thức hóa những quyết định tùy tiện, vụ lợi hoặc vi phạm pháp luật.

Vấn đề cốt lõi là phải phân biệt được người dám làm vì lợi ích chung với người lợi dụng cơ chế để phục vụ lợi ích riêng; phân biệt sai sót khách quan trong quá trình thử nghiệm cái mới với hành vi cố ý làm trái; phân biệt sự thận trọng cần thiết với thái độ trì hoãn, né tránh.

Cán bộ không tham nhũng nhưng không làm việc, không quyết định, không chịu trách nhiệm thì bộ máy vẫn trì trệ và người dân vẫn phải gánh chịu hậu quả. Sợ trách nhiệm, xét đến cùng, cũng là một dạng không hoàn thành trách nhiệm.

Do đó, đánh giá cán bộ phải dựa vào vị trí việc làm, sản phẩm, tiến độ, hiệu quả và mức độ tín nhiệm, chứ không thể chủ yếu dựa vào báo cáo, quy trình hay sự an toàn hình thức. Người làm tốt phải được ghi nhận, bảo vệ và trao cơ hội. Người yếu kém, né tránh, đùn đẩy phải được nhắc nhở, điều chuyển hoặc thay thế kịp thời.

Vai trò của người đứng đầu đặc biệt quan trọng. Người đứng đầu không thể chỉ giao việc, nghe báo cáo và ký văn bản. Những việc khó, những điểm nghẽn kéo dài, những vấn đề liên quan nhiều ngành, nhiều cấp chính là lúc người đứng đầu phải trực tiếp chỉ đạo, quyết định theo thẩm quyền và chịu trách nhiệm đến cùng.

Người đứng đầu không thể nhận thành tích khi công việc hoàn thành nhưng lại đứng ngoài trách nhiệm khi công việc chậm trễ. Quyền hạn đến đâu, trách nhiệm phải được xác định đến đó.

Kỷ luật không nhằm làm cho cán bộ sợ hãi. Kỷ luật rõ ràng giúp cán bộ biết giới hạn, biết thẩm quyền, biết việc gì được làm và phải làm; từ đó có cơ sở để chủ động, sáng tạo và yên tâm cống hiến.

Không thể lấy số lượng hội nghị và văn bản để chứng minh nghị quyết đã đi vào cuộc sống

Phóng viên: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu các quyết sách phải nhanh chóng được cụ thể hóa thành chương trình, kế hoạch hành động. Theo đại biểu, cần làm gì để tránh tình trạng nghị quyết rất đúng nhưng tổ chức thực hiện chưa đạt yêu cầu?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Đây chính là điểm có ý nghĩa quyết định. Một nghị quyết dù đúng đắn, toàn diện đến đâu cũng chỉ tạo ra giá trị khi được chuyển hóa thành hành động cụ thể.

Thực tế cho thấy, có nơi sau khi nghị quyết được ban hành đã tổ chức nhiều hội nghị, xây dựng nhiều kế hoạch, báo cáo rất đầy đủ nhưng chuyển biến trong đời sống lại chưa tương xứng. Nguyên nhân là chương trình hành động còn chung chung, nhiệm vụ chưa rõ, trách nhiệm bị chia nhỏ, nguồn lực không được bố trí đầy đủ và thiếu cơ chế kiểm tra bằng kết quả thực tế

Vì vậy, mỗi nhiệm vụ phải trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: Làm việc gì? Ai chịu trách nhiệm chính? Cơ quan nào phối hợp? Hoàn thành vào thời điểm nào? Sử dụng nguồn lực nào? Sản phẩm cuối cùng là gì? Đánh giá bằng dữ liệu nào? Nếu chậm trễ thì trách nhiệm thuộc về ai?

Không thể lấy số lượng kế hoạch, hội nghị và văn bản đã ban hành để chứng minh rằng nghị quyết đã đi vào cuộc sống. Một nhiệm vụ chỉ có thể coi là hoàn thành khi sản phẩm đã vận hành và người dân thực sự được hưởng lợi.

Tôi cũng rất đồng tình với yêu cầu không để nhiều đầu mối cùng làm nhưng không có cơ quan nào chịu trách nhiệm đến cùng. Phối hợp liên ngành là cần thiết, nhưng phối hợp không đồng nghĩa với chia nhỏ trách nhiệm đến mức không xác định được ai là người chịu trách nhiệm chính.

Đối với những vấn đề đã rõ chủ trương, đủ căn cứ pháp lý và đủ điều kiện thì phải thực hiện ngay. Vấn đề cần thể chế hóa phải có thời hạn và sản phẩm rõ ràng. Vấn đề mới, khó, chưa có tiền lệ thì có thể nghiên cứu thí điểm, nhưng phải xác định phạm vi, thẩm quyền, nguồn lực và cơ chế kiểm soát.

Không thể lấy lý do “chưa có tiền lệ” để trì hoãn việc cần làm; nhưng cũng không thể lấy sức ép tiến độ để biện minh cho sự nóng vội và duy ý chí.

Vai trò của Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp trong quá trình này rất quan trọng. Không chỉ kịp thời thể chế hóa chủ trương của Đảng, các cơ quan dân cử còn phải tăng cường giám sát việc tổ chức thực hiện, nhất là những khâu có nguy cơ phát sinh lợi ích nhóm, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân.

Giám sát phải được tiến hành ngay từ đầu và trong suốt quá trình, thay vì chờ đến khi dự án đình trệ, nguồn lực thất thoát hoặc hậu quả phát sinh mới xem xét trách nhiệm.

Thước đo cuối cùng không nằm trong báo cáo

Phóng viên: Theo đại biểu, giá trị cốt lõi nhất trong những thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại Hội nghị lần này là gì?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Theo tôi, đó là yêu cầu đặt Nhân dân vào vị trí trung tâm của mọi quyết sách và lấy lợi ích, sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo cuối cùng.

Đây không phải một khẩu hiệu mang tính biểu tượng, mà là tiêu chuẩn rất cụ thể để đánh giá chất lượng chính sách và hiệu quả vận hành của bộ máy.

Một chính sách tốt phải làm cho cơ hội phát triển được mở rộng hơn, quyền lợi của người dân được bảo vệ tốt hơn, thủ tục thuận lợi hơn, môi trường sống an toàn hơn và niềm tin xã hội được củng cố. Tăng trưởng kinh tế phải gắn với tiến bộ, công bằng xã hội, văn hóa, môi trường, quốc phòng và an ninh. Không thể vì những con số trước mắt mà đẩy chi phí cho tương lai hoặc để người yếu thế chịu phần thiệt thòi.

Thước đo cuối cùng của một quyết sách không nằm trong báo cáo đã viết hay hội nghị đã tổ chức, mà nằm trong cuộc sống của người dân đã thay đổi như thế nào.

Người dân không đánh giá bộ máy bằng số lượng văn bản được ban hành. Người dân đánh giá bằng thời gian họ phải chờ, số lần họ phải đi lại, chi phí họ phải bỏ ra, thái độ họ được tiếp nhận và kết quả công việc họ nhận được.

Do đó, sự hài lòng của Nhân dân không nên chỉ được đo bằng những phiếu khảo sát mang tính thời điểm. Điều quan trọng hơn là phải thiết lập cơ chế thường xuyên tiếp nhận, phân tích và phản hồi ý kiến của người dân, doanh nghiệp, chuyên gia và cán bộ cơ sở; coi phản hồi của thực tiễn là một kênh kiểm chứng chính sách.

Khi một vướng mắc xuất hiện ở nhiều địa phương, nhiều lĩnh vực, chúng ta cần xem xét cả hai phía: trách nhiệm của cơ quan tổ chức thực hiện và sự bất cập của chính sách. Không thể quy mọi hạn chế cho cơ sở, nhưng cũng không thể lấy chính sách chưa hoàn thiện để bao biện cho năng lực yếu kém hoặc thái độ thiếu trách nhiệm.

Nghị quyết chỉ thật sự đi vào cuộc sống khi người dân tự mình cảm nhận được sự thay đổi. Đó có thể là một thủ tục được rút ngắn, một quyền lợi được giải quyết đúng hạn, một kiến nghị được lắng nghe, một môi trường sống được cải thiện, một cơ hội phát triển được mở ra. Chính những thay đổi cụ thể ấy tạo nên niềm tin.

Và tôi cho rằng, đây cũng là thông điệp mạnh mẽ nhất của Hội nghị: nhận thức phải được chuyển thành hành động, quyết tâm phải được chuyển thành sản phẩm, còn quyền lực phải được chuyển thành trách nhiệm phục vụ Nhân dân.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn đại biểu!