Tập huấn về thu thập, sử dụng chứng cứ điện tử trong điều tra, truy tố các vụ án hình sự

Tham dự khóa tập huấn có các đồng chí là cán bộ, Kiểm sát viên, Điều tra viên thuộc Vụ 7 VKSND tối cao; Cục phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, Thanh tra Chính phủ; Viện kiểm sát nhân dân 2 cấp các tỉnh, thành phố: Bắc Ninh, Hải Phòng, Lạng Sơn, Quảng Ninh và Công an thành phố Quảng Ninh.

Đồng chí Lại Viết Quang, Vụ trưởng Vụ 7 phát biểu khai mạc khóa tập huấn.

Nhận diện trực diện những góc khuất của thời đại công nghệ, phát biểu tại lễ khai mạc, đồng chí Lại Viết Quang, Kiểm sát viên VKSND tối cao, Vụ trưởng Vụ 7 nhận định: “Trong nhiều vụ án hình sự hiện nay, thông tin, tài liệu quan trọng không còn chỉ tồn tại dưới dạng vật chất truyền thống. Dấu vết của hành vi phạm tội có thể nằm trong điện thoại, máy tính, máy chủ, thư điện tử, tài khoản mạng xã hội, các nền tảng trực tuyến, dữ liệu giao dịch ngân hàng, ví điện tử, hệ thống thanh toán, dữ liệu định vị hoặc các nền tảng công nghệ khác.

Đặc biệt, đối với những vụ án có yếu tố tài chính, dòng tiền và tài sản kỹ thuật số, việc làm rõ bản chất giao dịch, nguồn tiền, người kiểm soát tài sản và mối liên hệ giữa các giao dịch nhiều khi là yếu tố quyết định để chứng minh hành vi phạm tội. Sự phát triển của tiền mã hóa, tài sản kỹ thuật số và công nghệ blockchain tiếp tục đặt ra những vấn đề mới đối với công tác điều tra, truy tố và xét xử. Một giao dịch có thể được thực hiện nhanh chóng, qua nhiều quốc gia, nhiều nền tảng và nhiều loại tài sản khác nhau; tài sản có thể được chuyển qua nhiều ví, nhiều địa chỉ blockchain chủ thể thực hiện giao dịch có thể sử dụng các kỹ thuật, công cụ nhằm che giấu danh tính hoặc làm phức tạp quá trình truy vết dòng tiền. Điều này cho thấy, trong nhiều vụ án, nếu chỉ tiếp cận chứng cứ theo phương thức truyền thống mà chưa có kỹ năng nhận diện, thu thập, phân tích và đánh giá dữ liệu điện tử thì rất khó có thể làm rõ đầy đủ bản chất vụ án.”

Bà Parvathy Sankar, Điều phối viên Chương trình hành pháp và tư pháp, Cục Phòng chống ma túy và thực thi pháp luật quốc tế INL phát biểu.

Tiếp lời, bà Parvathy Sanka, Điều phối viên Chương trình hành pháp và tư pháp, Cục Phòng chống ma túy và thực thi pháp luật quốc tế INL nhấn mạnh: “Công nghệ số đã mang lại những cơ hội to lớn cho phát triển kinh tế - xã hội, nhưng đồng thời cũng tạo ra những phương thức mới để tội phạm lừa đảo, che giấu danh tính, rửa tiền và chuyển dịch tài sản bất hợp pháp. Các mạng lưới tội phạm ngày càng có khả năng hoạt động xuyên biên giới, sử dụng nền tảng trực tuyến, tài khoản ngân hàng, dịch vụ thanh toán, tài sản ảo và tiền mã hóa để di chuyển và che giấu dòng tiền. Tội phạm có tổ chức vì thế ngày càng linh hoạt, phi tập trung và khó nhận diện hơn. Trong môi trường đó, sự lưu chuyển của dòng tiền và dữ liệu điện tử ngày càng trở thành hai nguồn thông tin có ý nghĩa quyết định đối với điều tra, truy tố tội phạm.

Một giao dịch đáng ngờ có thể là điểm khởi đầu để phát hiện một mạng lưới rộng lớn hơn. Một địa chỉ ví có thể dẫn tới nhiều giao dịch khác. Một dữ liệu từ blockchain, một thông tin từ sàn giao dịch tài sản ảo, một tài khoản trực tuyến hay một dấu vết trên nguồn mở có thể giúp cơ quan thực thi pháp luật kết nối những mảnh ghép tưởng như không liên quan với nhau. Nhưng để biến dữ liệu thành chứng cứ có giá trị, chúng ta không chỉ cần có công nghệ. Chúng ta cần năng lực chuyên môn, quy trình phù hợp, sự phối hợp giữa các cơ quan và một khuôn khổ pháp lý đủ hiệu quả để bảo đảm dữ liệu được xác định, bảo quản, thu thập, phân tích và sử dụng đúng quy định.”

Bà Nguyễn Nguyệt Minh, Phụ trách Cơ quan UNODC phát biểu tại khóa tập huấn.

Chính bởi sự thay đổi căn bản trong môi trường tội phạm mạng như vậy, bà Nguyễn Nguyệt Minh, Phụ trách Cơ quan UNODC tại Việt Nam lưu ý: Dữ liệu có thể được lưu trữ tại một quốc gia, tài khoản được đăng ký tại quốc gia thứ hai, giao dịch được thực hiện qua một nền tảng ở quốc gia thứ ba, trong khi nạn nhân và người phạm tội lại ở những quốc gia khác. Chứng cứ điện tử cũng có tính biến động cao và đôi khi cần được bảo quản hoặc yêu cầu cung cấp trong thời gian rất ngắn. Đây là lý do các kênh liên lạc nhanh, an toàn và hiệu quả giữa các cơ quan có thẩm quyền có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Trong bối cảnh đó, chúng ta cũng đang bước vào một giai đoạn mới của hợp tác quốc tế về tội phạm mạng. Công ước Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng, được mở để ký tại Hà Nội vào tháng 10 năm 2025, là công ước toàn cầu đầu tiên dành riêng cho lĩnh vực này và bao gồm các cơ chế nhằm tăng cường hợp tác quốc tế cũng như chia sẻ chứng cứ điện tử đối với các tội phạm nghiêm trọng. Việc Công ước được mở ký tại Hà Nội là một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt. Nó cũng cho thấy vai trò ngày càng tích cực của Việt Nam trong việc thúc đẩy hợp tác quốc tế để ứng phó với những thách thức mới trong không gian số.

Bà cũng nhấn mạnh, Chủ đề của khóa tập huấn có ý nghĩa đặc biệt thiết thực đối với đại biểu tham dự. Thông qua khóa tập huấn, các đại biểu sẽ được trang bị kiến thức về tội phạm công nghệ cao và chứng cứ điện tử; vai trò của Đơn vị Thông tin Tài chính – FIU; phân tích giao dịch đáng ngờ; truy tìm dòng tiền bất hợp pháp; điều tra lừa đảo trực tuyến; cũng như hệ sinh thái tiền mã hóa, blockchain, địa chỉ và ví điện tử. Các phiên học về truy vết tiền mã hóa, nhận diện dấu hiệu đáng ngờ và khai thác thông tin nguồn mở – OSINT – sẽ giúp các đại biểu hiểu rõ hơn cách thức các công cụ kỹ thuật có thể hỗ trợ công tác điều tra, truy tố.

Đặc biệt, nội dung về các sàn giao dịch tiền mã hóa, các nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo, yêu cầu bảo quản và cung cấp dữ liệu, lệnh của tòa án, kê biên và thu hồi tài sản sẽ giúp kết nối khía cạnh kỹ thuật với khía cạnh pháp lý và tố tụng. Đây là một cách tiếp cận rất quan trọng. Trong điều tra tội phạm tài chính hiện đại, điều tra viên cần biết dữ liệu nằm ở đâu và làm thế nào để truy vết dữ liệu; kiểm sát viên cần biết làm thế nào để bảo đảm dữ liệu đó được thu thập và sử dụng theo đúng yêu cầu pháp luật; và cả hai cần phối hợp chặt chẽ để biến thông tin thành chứng cứ có thể hỗ trợ hiệu quả cho quá trình tố tụng.

Ngay sau lễ khai mạc, các đại biểu tham dự đã bước vào buổi học đầu tiên với tinh thần học tập nghiêm túc, sôi nổi, tích cực. Ông A M Chandra Bahadur, Chuyên gia Trung tâm Khu vực về Phòng, chống tội phạm mạng của UNODC tại Doha trao đổi với các đại biểu về các xu hướng và thách thức về tội phạm mạng đang nổi lên hiện nay; vai trò, chức năng, nhiệm vụ của các đơn vị thông tin tài chính trong điều tra tài chính; phân tích các giao dịch đáng ngờ và cơ chế lần theo dấu vết của dòng tiền bất hợp pháp; điều tra lừa đảo trực tuyến; tiền mã hóa…

Ông A M Chandra Bahadur, Chuyên gia, Trung tâm Khu vực về phòng, chống tội phạm mạng của UNODC tại Doha trình bày chuyên đề tại khóa tập huấn.

Đồng thời, với việc trao đổi của Chuyên gia, các học viên tích cực, sôi nổi thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm, nhiều câu hỏi sát thực tế đã được đặt ra và giải đáp trực tiếp. Khóa tập huấn hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị thiết thực, tạo tiền đề cho những chuyển biến tích cực trong công tác giải quyết các vụ án liên quan đến tội phạm mạng thời gian tới...