Đẩy mạnh hợp tác tư pháp quốc tế, đấu tranh với tội phạm xuyên quốc gia

Tội phạm vượt biên giới, thách thức các khuôn khổ pháp lý

Sáng 25/8, tại TP Đà Nẵng, hội nghị toàn thể Mạng lưới hợp tác tư pháp khu vực Đông Nam Á (SEAJust) năm 2026 khai mạc với sự tham dự của đại diện các quốc gia thành viên cùng nhiều tổ chức, mạng lưới tư pháp quốc tế.

Diễn ra từ ngày 25 - 27/8, hội nghị tập trung thảo luận những khó khăn trong thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp hình sự, đồng thời đề xuất giải pháp tăng cường phối hợp giữa các cơ quan trung ương và cơ quan có thẩm quyền của các quốc gia thành viên.

Quang cảnh hội nghị.

Phát biểu tại hội nghị, đồng chí Nguyễn Quang Dũng - Phó Viện trưởng VKSND tối cao, thay mặt VKSND tối cao Việt Nam chào mừng các đại biểu; đồng thời cảm ơn UNODC, Ban Thư ký SEAJust và Bộ Tư pháp Hàn Quốc đã phối hợp tổ chức sự kiện.

Sự hiện diện của Ban Thư ký ASEAN, Mạng lưới tư pháp châu Âu, Eurojust, GlobE, ARIN-AP và các đối tác cho thấy hợp tác tư pháp đang vượt khỏi khuôn khổ song phương, hướng đến những cơ chế kết nối liên khu vực rộng hơn.

Những nội dung được đặt lên bàn nghị sự phản ánh sự thay đổi sâu sắc của môi trường tội phạm. Biên giới quốc gia ngày càng ít ý nghĩa đối với hoạt động phạm tội nhưng vẫn là giới hạn pháp lý của hoạt động điều tra, truy tố và xét xử.

Theo Phó Viện trưởng VKSND tối cao - Nguyễn Quang Dũng, những năm gần đây, tội phạm xuyên quốc gia tiếp tục diễn biến phức tạp, phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, phạm vi hoạt động mở rộng, gây khó khăn cho các cơ quan thực thi pháp luật.

Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số tạo động lực phát triển, nhưng cũng mở ra không gian để tội phạm thực hiện hành vi xuyên biên giới nhanh hơn, quy mô lớn hơn. Nổi lên là tội phạm có tổ chức, công nghệ cao, ma túy, rửa tiền, mua bán người và lừa đảo xuyên quốc gia.

Các loại tội phạm ngày càng đan xen. Một đường dây lừa đảo có thể gắn với mua bán người, rửa tiền, tài khoản ngân hàng ngầm, tài sản số và nhiều chủ thể tại các quốc gia khác nhau, kéo theo yêu cầu điều tra nhiều mắt xích liên quan.

Bà Delphine Schantz - Trưởng đại diện UNODC khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương nhận định, lừa đảo sử dụng công nghệ, mua bán người, rửa tiền, ngân hàng ngầm, cờ bạc trực tuyến và nhiều hoạt động phạm tội đang kết nối qua hạ tầng, công nghệ, kênh tài chính chung.

Bà Delphine Schantz - Trưởng đại diện UNODC khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương phát biểu tại hội nghị.

Theo đánh giá được UNODC dẫn tại hội nghị, riêng các hành vi lừa đảo đã gây thiệt hại ước tính từ 88,3 tỉ USD đến 114,1 tỉ USD tại Đông Á, Đông Nam Á, Australia và New Zealand trong năm 2025.

Một tổ chức tội phạm có thể tuyển mộ nạn nhân tại một quốc gia, điều hành từ quốc gia khác, nhắm đến nhiều khu vực tài phán rồi chuyển, rửa tiền qua hệ thống tài chính nước ngoài. Chứng cứ, dòng tiền, tài sản và đối tượng liên quan vì thế nằm rải rác ở nhiều nơi.

Sự dịch chuyển này làm thay đổi căn bản bài toán đấu tranh phòng, chống tội phạm. Hoạt động phạm tội có thể diễn ra đồng thời tại nhiều quốc gia, trong khi quyền điều tra, truy tố và xét xử của mỗi cơ quan vẫn chịu giới hạn bởi pháp luật quốc gia.

“Không một quốc gia nào có thể một mình ứng phó hiệu quả” với các thách thức xuyên biên giới. Các nước phải chia sẻ thông tin, phối hợp điều tra, truy tố, xét xử và xây dựng cơ chế tương trợ tư pháp đủ nhanh, hiệu quả. Đồng chí Nguyễn Quang Dũng - Phó Viện trưởng VKSND tối cao nhấn mạnh.

Nội dung yêu cầu tương trợ tư pháp hình sự cũng đang thay đổi, ngày càng liên quan nhiều hơn đến chứng cứ điện tử, dữ liệu kỹ thuật số, truy tìm tài sản và dòng tiền. Nếu thủ tục kéo dài, cơ hội thu thập chứng cứ, phong tỏa hoặc thu hồi tài sản có thể bị bỏ lỡ.

Các đại biểu quốc tế tại hội nghị.

Khác với chứng cứ truyền thống, dữ liệu điện tử có thể bị xóa, thay đổi hoặc truyền đi chỉ trong vài giây; tài sản cũng nhanh chóng dịch chuyển qua nhiều hệ thống tài chính. Điều này đòi hỏi yêu cầu tương trợ phải được chuẩn bị chính xác và xử lý kịp thời.

Vì vậy, yêu cầu hợp tác “nhanh chóng hơn, thực chất hơn và hiệu quả hơn” được lãnh đạo VKSND tối cao nhấn mạnh chính là hướng đổi mới cốt lõi của hợp tác tư pháp hình sự trong bối cảnh chuyển đổi số và tội phạm xuyên quốc gia gia tăng.

UNODC cho biết Việt Nam đã hoàn tất quá trình phê chuẩn Công ước của Liên Hợp Quốc về chống tội phạm mạng. Khuôn khổ pháp lý toàn cầu mới mở thêm cơ hội để SEAJust thúc đẩy hợp tác thực tiễn, nhất là trong xử lý chứng cứ điện tử phục vụ điều tra tội phạm xuyên biên giới.

Từ diễn đàn trao đổi đến cơ chế hợp tác thực chất

Qua hơn 5 năm hình thành, phát triển, SEAJust từng bước trở thành cầu nối giữa các hệ thống tư pháp, tạo điều kiện để thành viên trao đổi chính sách, pháp luật, kinh nghiệm tương trợ tư pháp hình sự và hỗ trợ giải quyết những vụ việc cụ thể.

Đồng chí Nguyễn Quang Dũng - Phó Viện trưởng VKSND tối cao phát biểu khai mạc hội nghị.

Giá trị của Mạng lưới không chỉ nằm ở các kỳ hội nghị. Thông qua SEAJust, những đầu mối thực hành có điều kiện thiết lập quan hệ trực tiếp, trao đổi về thủ tục, tháo gỡ vướng mắc và hỗ trợ nhau khi xử lý các yêu cầu tương trợ cụ thể.

Theo UNODC, kể từ khi thành lập, SEAJust đã hỗ trợ hợp tác trong hơn 300 vụ việc liên quan đến tương trợ tư pháp và dẫn độ; riêng năm 2025 có hơn 125 vụ việc. Kết quả này cho thấy hoạt động của Mạng lưới ngày càng đi vào thực chất.

Đằng sau mỗi yêu cầu được thúc đẩy là một vụ án, một đối tượng cần truy tìm, một nguồn chứng cứ cần thu thập hoặc tài sản phạm tội cần phong tỏa, thu hồi. Hiệu quả của Mạng lưới vì thế được thể hiện trực tiếp qua kết quả xử lý vụ việc.

SEAJust còn hỗ trợ các thành viên xác định đúng đầu mối, làm rõ thủ tục, mở đối thoại sớm và theo dõi quá trình thực hiện yêu cầu tương trợ tư pháp, dẫn độ. Cách làm linh hoạt này giúp sự phối hợp nhanh hơn, sát nhu cầu thực tiễn hơn.

Đoàn đại biểu Việt Nam tại hội nghị.

Sức mạnh của một mạng lưới tư pháp không chỉ được đo bằng số lượng thành viên, mà còn bằng mức độ tin cậy giữa những người trực tiếp xử lý vụ việc. Khi đầu mối liên lạc rõ ràng, các vướng mắc thủ tục có thể được nhận diện, tháo gỡ sớm.

Từ 8 thành viên sáng lập năm 2020, SEAJust hiện có 24 thành viên trên hơn 4 châu lục. Việc Canada và Kazakhstan tham gia trong năm nay cho thấy Mạng lưới đã vượt ra ngoài Đông Nam Á, đáp ứng yêu cầu kết nối nhiều hệ thống pháp luật và khu vực tài phán.

Tại hội nghị các thành viên mạng lưới đánh giá cao vai trò của Việt Nam trong mạng lưới. Những kết quả SEAJust đạt được và tin tưởng mạng lưới sẽ tiếp tục phát triển thành cơ chế hợp tác ngày càng thiết thực, hiệu quả, đóng góp cho công lý và an ninh khu vực.

Việc VKSND tối cao Việt Nam được đề nghị đồng đăng cai hội nghị là sự ghi nhận những đóng góp tích cực của Việt Nam trong SEAJust, đồng thời thể hiện trách nhiệm, cam kết thúc đẩy hợp tác, tăng cường kết nối và tìm kiếm giải pháp có thể áp dụng trong thực tiễn.

Đồng chí Nguyễn Quang Dũng - Phó Viện trưởng VKSND tối cao tại hội nghị.

Với vai trò nước đồng đăng cai, Việt Nam phối hợp với UNODC, Ban Thư ký SEAJust và các quốc gia thành viên tạo điều kiện để đại biểu chia sẻ kinh nghiệm, nhận diện vướng mắc và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả tương trợ tư pháp hình sự.

Trong bối cảnh tội phạm di chuyển nhanh hơn các thủ tục pháp lý truyền thống, SEAJust góp phần rút ngắn khoảng cách giữa các hệ thống tư pháp, thúc đẩy phối hợp từ sớm và chuyển quan hệ hợp tác thành khả năng xử lý vụ việc cụ thể.

Lãnh đạo VKSND tối cao tin tưởng hội nghị sẽ củng cố sự tin cậy, tăng cường kết nối giữa các cơ quan có thẩm quyền, từng bước hình thành mạng lưới hợp tác đủ nhanh, tin cậy và thực chất để nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia.