Hoàn thiện quy định về tổ chức tội phạm, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới

Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm có tổ chức tại Việt Nam diễn biến ngày càng phức tạp, với quy mô hoạt động rộng, phương thức thủ đoạn tinh vi và tính chất nguy hiểm ngày càng gia tăng. Các băng nhóm tội phạm không chỉ hoạt động riêng lẻ mà còn có sự liên kết chặt chẽ, có sự linh hoạt có yếu tố quốc tế, gây ra nhiều khó khăn cho công tác phát hiện, điều tra và xử lý. Hệ thống pháp luật hiện hành của Việt Nam vẫn còn thiếu các chế tài đặc thù để xử lý loại tội phạm này, cũng như chưa theo kịp với yêu cầu thực tiễn đấu tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.  Hiện nay, ngày càng nhiều các băng nhóm tội phạm hoạt động tinh vi, quy mô ngày càng rộng cùng với những hành vi nguy hiểm đã và đang gây ra những ảnh hưởng lớn tới an ninh quốc gia.

Đồng chí Nguyễn Quang Dũng - Phó viện trưởng VSKND tối cao chủ trì cuộc họp trực tuyến trong hợp tác trong đấu tranh chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia giữa VKSND tối cao Việt Nam và Viện kiểm sát, Viện công tố các nước ASEAN.

Theo khoản a Điều 2 Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (sau đây gọi tắt là Công ước UNTOC) quy định "Nhóm tội phạm có tổ chức" nghĩa là một nhóm có cơ cấu gồm từ ba người trở lên, tồn tại trong một thời gian và hoạt động có phối hợp để thực hiện một hay nhiều tội phạm nghiêm trọng hoặc các hành vi phạm tội được quy định trong Công ước này, nhằm giành được, trực tiếp hay gián tiếp, lợi ích về tài chính hay vật chất khác. Tại khoản c Điều này, Công ước UNTOC này cũng giải thích nghĩa “nhóm cơ cấu” nghĩa là một nhóm không phải được hình thành một cách ngẫu nhiên để thực hiện một hành vi phạm tội tức thời và không nhất thiết vai trò của các thành viên trong nhóm phải được xác định một cách rõ ràng, quan hệ giữa các thành viên phải được duy trì hoặc cơ cấu của nhóm phải được phát triển” .

Như vậy, theo pháp luật quốc tế, trước hết, “tổ chức tội phạm” là một dạng tội phạm nên nó tất yếu sẽ phải có những thuộc tính cơ bản của tội phạm. Hiểu một cách cơ bản, loại tội phạm này được thể hiện một kỉ cách rõ nét nhất thông qua hành vi của chúng, tức là các hành vi xã hội tiêu cực được thực hiện một cách cố ý và có tổ chức. Sự "có tổ chức" ở đây được hiểu là sự liên kết chặt chẽ của hai hay nhiều người người cùng mục đích phạm tội.

Pháp luật về tổ chức tội phạm trong bối cảnh hiện nay

Về bản chất, tổ chức tội phạm có tổ chức tương đối ổn định gồm từ ba cá nhân trở lên cùng với một người lãnh đạo cầm đầu, đây là ngưỡng tối thiểu được quy định theo thông lệ quốc tế.

Đại diện VKSND TP Hà Nội thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử tại phiên tòa đối đáp lại quan điểm bào chữa của các luật sư tại phiên tòa sơ thẩm xét xử 135 bị cáo trong đường dây cho vay lãi nặng, đòi nợ kiểu xã hội đen do đối tượng người Trung Quốc cầm đầu. Ảnh: Hồng Nguyên.

Người lãnh đạo cầm đầu có quyền quyết định mọi thứ từ phương hướng hoạt động, chiến lược phạm tội cũng như phân công nhiệm vụ một cách rõ ràng theo thứ bậc, trật tự trên dưới theo nguyên tắc “mệnh lệnh - phục tùng”. Trên thực tế, nhóm tổ chức này có thể dao động từ 3 - 10 người cho đến hàng chục, hàng trăm nghìn  người. Không chỉ có số lượng thành viên đa dạng mà còn có sự chặt chẽ và phân công cụ thể cho từng thành viên giúp cho tổ chức hoạt động hiệu quả hơn và gia tăng mức độ nguy hiểm cho xã hội.

Mô hình tổ chức của loại tội phạm này sẽ được chia theo từng mức độ, hoặc là cấp chỉ huy và cấp thực hành, hoặc là có thêm nhiều cấp trung gian như thực thi, hỗ trợ. Bên cạnh đó, Tổ chức này được hình thành không chỉ để thực hiện một hành vi phạm tội cụ thể mà còn nhằm tiến hành nhiều hành vi phạm tội khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định nhằm duy trì sự tồn tại và phát triển của tổ chức.

Mục đích cao nhất của loại tội phạm này là thu lợi bất hợp pháp về kinh tế, tổ chức tội phạm có khả năng duy trì hoạt động ổn định và mở rộng phạm vi ảnh hưởng, qua đó làm gia tăng đáng kể mức độ nguy hiểm cho xã hội. 

Từ những sự phân tích trên, khái niệm tổ chức tội phạm cần được hiểu như sau: "Tổ chức tội phạm là một “liên minh” chặt chẽ gồm ít nhất ba cá nhân trở lên, vận hành theo cấu trúc phân cấp nghiêm ngặt với các vai trò được phân định rõ ràng giữa người chỉ huy với những người phục tùng. Nhóm này duy trì sự tồn tại bền vững nhằm thực thi các hành vi phạm pháp luật rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng, hướng tới mục tiêu cốt lõi là trục lợi kinh tế hoặc chiếm đoạt lợi ích vật chất nhất định.”

Hiện tại, pháp luật Việt Nam chưa có quy định rõ ràng về vấn đề tổ chức tội phạm, Bộ luật Hình sự chỉ mới quy định về hai loại tội phạm mang đặc điểm có tổ chức. Đó là loại tội có dấu hiệu có tổ chức là dấu hiệu định tội và loại tội phạm có dấu hiệu có tổ chức là dấu hiệu tăng nặng định khung hoặc tăng nặng trách nhiệm hình sự được quy định tại điểm a khoản 1 Điều 52 BLHS 2015.

Tình tiết “phạm tội có tổ chức” đã bước đầu được hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP về hướng dẫn áp dụng giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 của Bộ luật Hình sự nhưng vẫn còn thiếu tiêu chí định lượng cụ thể. 

Kiểm sát viên VKSND tỉnh Thanh Hoá kiểm sát việc thi hành các lệnh khởi tố, bắt tạm giam trùm giang hồ Vi "ngộ".  Ảnh CA TH

Bộ luật hình sự 2015 dù đã sửa đổi nhiều lần nhưng vẫn chưa xây dựng một khái niệm pháp lý độc lập về “tổ chức tội phạm” mà mới chỉ ghi nhận “phạm tội có tổ chức” như một hình thức đồng phạm và tình tiết định khung tăng nặng. Vì không có định nghĩa riêng, việc xác định nội hàm của “tổ chức tội phạm” chủ yếu phải suy luận thông qua các quy định về đồng phạm và tình tiết tăng nặng.

Trong xét xử các vụ án ma túy, tham nhũng, rửa tiền, đánh bạc… việc áp dụng tình tiết “phạm tội có tổ chức” còn thiếu thống nhất. Có vụ án xác định “phạm tội có tổ chức” những vụ án tương tự lại không; việc đánh giá phụ thuộc nhiều vào nhận định chủ quan của Hội đồng xét xử. Nguyên nhân quan trọng là thiếu hướng dẫn cụ thể của cơ quan có thẩm quyền: chưa có nghị quyết hoặc án lệ hướng dẫn chi tiết thế nào là “tổ chức tội phạm”, dẫn đến khó khăn cho Thẩm phán, Kiểm sát viên trong áp dụng và làm gia tăng sự không đồng đều giữa các bản án.

Hệ quả cho ta thấy được thực trạng xử lý vấn đề “tổ chức tội phạm” này còn nhiều khó khăn và bất cập, các hành vi phạm tội  được xử lý thông qua các tội danh rời rạc (cưỡng đoạt, lừa đảo, đánh cắp… tùy hành vi cụ thể) thay vì một tội danh tổng thể phản ánh bản chất điều hành tổ chức bất hợp pháp, thu lợi và duy trì phạm tội có cấu trúc. 

Lực lượng Cảnh sát hình sự, Cảnh sát cơ động Công an TP. Hồ Chí Minh bắt giữ đối tượng Phạm Đức Bình (tức Bình "Kiểm") cùng vũ khí quân dụng cầm đầu băng nhóm tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia. Ảnh BCA

Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam về tổ chức tội phạm

Thứ nhất, định hướng chính sách hình sự: Chuyển từ xử lý “hành vi riêng lẻ” sang xử lý “cấu trúc tội phạm”

Hiện nay tại Việt Nam vẫn chủ yếu xử lý tội phạm theo từng hành vi cụ thể như tội giết người, lừa đảo, v.v., còn yếu tố “tổ chức” chỉ được coi như một tình tiết tăng nặng hoặc là dấu hiệu định khung, trong khi trên thế giới đã chuyển hướng sang xử lý cấu trúc tổ chức của tội phạm đó. Cách tiếp cận này phù hợp với mô hình tội phạm nhỏ, đơn lẻ nhưng lại không thực sự hiệu quả trước các tổ chức tội phạm có tính chất chuyên nghiệp, xuyên quốc gia. Điều này thể hiện sự thay đổi quan niệm: ngay từ đầu thì tổ chức tội phạm tự thân đã là một mối nguy hại cho trật tự xã hội, ngay cả khi chưa thực hiện hành vi phạm tội cụ thể. Do đó, chính sách hình sự hiện đại không nên chỉ dừng lại ở việc trừng phạt kết quả của tội phạm mà còn hướng đến phòng ngừa từ gốc, tức là làm tan rã cấu trúc tổ chức ngay từ giai đoạn hình thành hoặc từ những vận hành ban đầu.

Thứ hai, hoàn thiện khái niệm pháp lý về tổ chức tội phạm – yêu cầu cấp thiết về mặt lý luận

Tại phần chung của BLHS cần đưa ra khái niệm của từng dạng thể hiện của tổ chức tội phạm, chẳng hạn như khái niệm tổ chức tội phạm, các liên kết của tổ chức tội phạm và cần phải bảo đảm các tiêu chí sau: phù hợp với tinh thần của Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia để bảo đảm tính tương thích và tạo điều kiện cho hợp tác trong đấu tranh chống loại tội phạm nguy hiểm và có xu hướng lan tỏa toàn cầu này; phù hợp với thực tiễn của Việt Nam; thống nhất với hệ thống đấu tranh chống tội phạm của Việt Nam, mà đặc biệt là sự thống nhất giữa các quy định trong BLHS cả ở Phần chung và Phần riêng; bao quát được những dạng liên kết có tổ chức truyền thống cũng như hiện đại. Nếu như những dạng liên kết truyền thống có cốt lõi là sự liên kết, câu kết chặt chẽ theo thứ bậc thì những dạng hiện đại lại đặc trưng ở tính linh hoạt, chuyên nghiệp và công nghệ.

Từ đó, có thể đề xuất hai phương án bổ sung một điều luật mới về tổ chức tội phạm sẽ như sau:

Phương án 1: Mở rộng Điều 17 BLHS (sửa đổi bổ sung năm 2025) về khái niệm đồng phạm.

Phương án 2: Bổ sung thêm một điều luật riêng quy định khái niệm tổ chức tội phạm và trách nhiệm hình sự liên quan đến tổ chức tội phạm.

Điều ….:Tổ chức tội phạm

1. Tổ chức tội phạm là một nhóm người có tổ chức hoặc là một liên minh (hợp nhất) của các nhóm người có tổ chức đó, được thành lập dựa trên sự nhất trí và cấu kết chặt chẽ với nhau nhằm mục đích thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng hay tội phạm đặc biệt nghiêm trọng để thu lợi bất chính.

Quang cảnh Hội thảo quốc tế nâng cao năng lực điều tra, truy tố tội phạm công nghệ cao do VKSND tối cao đăng cai tổ chức tại TP Đà Nẵng.

Thứ ba, hình sự hóa độc lập hành vi thành lập, tham gia tổ chức tội phạm

Cần thực hiện hình sự hóa độc lập các hành vi thành lập, lãnh đạo hoặc tham gia tổ chức tội phạm bằng một điều luật riêng biệt trong Phần các tội phạm tại Chương XXI – Các tội xâm phạm an toàn công cộng, trật tự công cộng để quy định rõ trách nhiệm hình sự đối với các hành vi này. Điều luật với các nội dung như trên sẽ tạo cơ sở cho việc quy định tội danh thành lập hoặc tham gia tổ chức tội phạm và xác định tội phạm do tổ chức tội phạm thực hiện. Có thể kết luận, tổ chức tội phạm thực chất cũng là một hình thức đồng phạm có tổ chức, nhưng là một dạng đặc biệt do có cơ cấu tổ chức cao hơn, chặt chẽ bền vững hơn so với đồng phạm có tổ chức nói chung.

Thứ tư, hoàn thiện chế định đồng phạm theo hướng hiện đại hóa

Thực tế chế định về đồng phạm tại Việt Nam đang còn thiếu nhiều hạn chế như trong trường hợp tổ chức không thành hay hành vi xúi giục nhưng tội phạm không xảy ra, hay trường hợp người cầm đầu đứng ngoài cấu trúc hành vi cụ thể. Do đó, cần sửa Điều 17 theo hướng: xác định rõ bốn hành vi độc lập: thực hiện, tổ chức, xúi giục, giúp sức. Cũng cần phải quy định rõ đồng phạm là trường hợp đặc biệt khi có từ hai người trở lên cùng thực hiện. Và phải quy định rõ phạm tội có tổ chức là tình tiết tăng nặng. Cách tiếp cận này tương thích với kỹ thuật lập pháp của Đức và bảo đảm xử lý toàn diện.

Để hoàn thiện cơ chế về Tổ chức tội phạm thì trước hết cần tăng cường công tác giải thích và hướng dẫn áp dụng pháp luật nhằm bảo đảm sự thống nhất trong nhận thức và thực tiễn áp dụng. Đồng thời, cần huy động sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội trong công tác phòng, chống tội phạm thông qua việc các cơ quan thực thi pháp luật chủ động tham mưu chính sách, phát huy vai trò của các tổ chức chính trị – xã hội và người dân trong phát hiện, tố giác tội phạm, cũng như tăng cường phối hợp liên ngành.

Không những vậy, cần kết hợp giữa nâng cao năng lực điều tra, áp dụng các kỹ thuật nghiệp vụ đặc biệt với sự hỗ trợ của phương tiện hiện đại và tăng cường đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ tiến hành tố tụng nhằm nâng cao hiệu quả phát hiện, phòng, chống tình trạng bao che, thu thập chứng cứ và triệt phá các tổ chức tội phạm.

Ngoài ra, một trong những biện pháp then chốt là tăng cường cơ chế tịch thu và triệt phá tài chính của tổ chức tội phạm thông qua việc cho phép tịch thu tài sản mở rộng, phong tỏa tài sản từ giai đoạn điều tra, xử lý tài sản đứng tên người khác và đẩy mạnh thu hồi tài sản xuyên quốc gia.

Mặt khác, trong bối cảnh tội phạm có tổ chức ngày càng mang tính xuyên quốc gia thì việc đẩy mạnh hợp tác quốc tế trở thành yêu cầu cấp thiết, đòi hỏi mở rộng ký kết các điều ước về dẫn độ và tương trợ tư pháp, tăng cường hợp tác khu vực và đa phương; đồng thời cũng  cần hoàn thiện cơ chế xử lý đối với tội phạm xuyên quốc gia và tội phạm công nghệ cao bằng việc bổ sung tình tiết tăng nặng, xác định trách nhiệm của người chỉ huy từ xa, công nhận chứng cứ điện tử và tăng cường tương trợ tư pháp hình sự.