Tuy nhiên, thực tiễn xét xử cho thấy việc đánh giá tính hợp pháp của quyết định hành chính không thể chỉ dừng lại ở câu hỏi cơ quan nhà nước có quyền thu hồi đất hay không, mà còn phải xem xét cơ quan đó đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ pháp lý phát sinh từ việc thu hồi đất hay chưa.
Một vụ án hành chính phúc thẩm giữa Công ty Cổ phần M. và UBND Thành phố H. được Tòa Phúc thẩm TAND tối cao tại TP HCM xét xử đầu năm 2026 là ví dụ điển hình cho vấn đề này.
Trong vụ án, UBND thành phố H. ban hành quyết định thu hồi khu đất tại số 201 Điện Biên Phủ, phường V, Quận B. với lý do đất được giao hoặc cho thuê không đúng đối tượng, không đúng thẩm quyền theo điểm c khoản 1 Điều 64 Luật Đất đai 2013.
Tòa án cấp sơ thẩm đã chấp nhận yêu cầu khởi kiện của doanh nghiệp và hủy quyết định thu hồi đất. Sau đó, UBND thành phố H. kháng cáo, đồng thời Viện trưởng VKSND thành phố H. cũng kháng nghị phúc thẩm theo hướng bác yêu cầu khởi kiện. Tuy nhiên, tại phiên tòa phúc thẩm, đại diện Viện kiểm sát đã rút toàn bộ kháng nghị sau khi nghiên cứu lại hồ sơ vụ án. Hội đồng xét xử phúc thẩm giữ nguyên bản án sơ thẩm.
    |
 |
| Trong giải quyết các vụ án hành chính về đất đai, việc xem xét tính hợp pháp của Quyết định thu hồi đất thường tập trung vào các nội dung như thẩm quyền ban hành, căn cứ thu hồi, trình tự, thủ tục và đối tượng bị thu hồi đất. |
Điểm đáng chú ý là Tòa án không phủ nhận quyền thu hồi đất của cơ quan hành chính. Hội đồng xét xử xác định quyết định thu hồi được ban hành đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ cơ quan nhà nước chưa xử lý đầy đủ các quyền và lợi ích hợp pháp phát sinh từ việc thu hồi đất.
Theo các quy định tại Nghị định 43/2014/NĐ-CP, được sửa đổi bổ sung bởi Nghị định 01/2017/NĐ-CP và Thông tư 80/2017/TT-BTC, khi Nhà nước thu hồi đất do giao hoặc cho thuê không đúng đối tượng, không đúng thẩm quyền thì cơ quan có thẩm quyền phải xử lý giá trị còn lại của tài sản gắn liền với đất được tạo lập hợp pháp; xem xét hoàn trả tiền thuê đất đã nộp trước tương ứng với thời gian chưa sử dụng và giải quyết các quyền lợi tài chính hợp pháp khác của người sử dụng đất.
Hội đồng xét xử cho rằng đây không phải là nghĩa vụ phát sinh sau khi thu hồi đất mà là trách nhiệm pháp lý gắn liền với việc thực hiện quyền thu hồi đất của Nhà nước. Vì vậy, nếu quyết định thu hồi đất chỉ xác định việc thu hồi mà chưa giải quyết đầy đủ các hậu quả pháp lý liên quan đến tài sản, chi phí đầu tư, tiền thuê đất hay quyền lợi tài chính hợp pháp khác của người sử dụng đất thì quyết định đó vẫn có thể bị xem là chưa bảo đảm tính hợp pháp toàn diện.
Từ vụ án này, nhiều vấn đề nghiệp vụ quan trọng được đặt ra đối với công tác kiểm sát giải quyết án hành chính.
Trước hết, kiểm sát viên cần mở rộng phạm vi kiểm sát đối với quyết định thu hồi đất. Việc kiểm sát không chỉ dừng lại ở căn cứ thu hồi, thẩm quyền hay thủ tục ban hành quyết định mà còn phải xem xét cơ quan hành chính đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ pháp lý phát sinh từ việc thu hồi đất hay chưa.
Bên cạnh đó, cần tránh cách tiếp cận chỉ tập trung vào căn cứ thu hồi đất. Trong nhiều trường hợp, cơ quan nhà nước có đủ căn cứ pháp luật để thu hồi đất nhưng vẫn có thể vi phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất nếu chưa xử lý đầy đủ tài sản trên đất, chi phí đầu tư hoặc các quyền lợi tài chính liên quan.
Vụ án cũng cho thấy yêu cầu nâng cao kỹ năng áp dụng pháp luật liên ngành trong giải quyết án hành chính về đất đai. Các vụ việc này thường liên quan đồng thời đến pháp luật đất đai, tài chính, đầu tư, xây dựng và quản lý tài sản công. Nếu chỉ đối chiếu với quy định được viện dẫn trong quyết định hành chính mà bỏ qua các quy định điều chỉnh hậu quả pháp lý phát sinh từ việc thu hồi đất thì rất dễ dẫn đến đánh giá chưa toàn diện.
Một điểm đáng lưu ý khác là việc cơ quan hành chính ghi nhận trong quyết định thu hồi đất nội dung “giao cơ quan chuyên môn xem xét xử lý” tài sản hoặc nghĩa vụ tài chính chưa đồng nghĩa với việc đã bảo đảm quyền lợi của người sử dụng đất. Điều quan trọng là quyền lợi đó có được xác định rõ ràng, đúng thời điểm và có cơ chế bảo đảm thực hiện hay không.
Từ góc độ kiểm sát, vụ án cho thấy quyền thu hồi đất của Nhà nước không tồn tại độc lập mà luôn gắn liền với nghĩa vụ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất. Khi pháp luật cho phép thu hồi đất do việc giao đất hoặc cho thuê đất trước đây không đúng đối tượng hoặc không đúng thẩm quyền thì việc khắc phục sai sót quản lý nhà nước không thể chuyển toàn bộ hậu quả bất lợi sang phía người sử dụng đất.
Do đó, việc đánh giá tính hợp pháp của quyết định thu hồi đất cần được thực hiện toàn diện, không chỉ xem xét cơ quan hành chính có căn cứ thu hồi đất hay không mà còn phải làm rõ việc thực hiện quyền lực hành chính đó có đi kèm với trách nhiệm pháp lý tương ứng hay không.
Đây cũng chính là yêu cầu cốt lõi của hoạt động kiểm soát quyền lực hành chính trong Nhà nước pháp quyền: quyền lực công chỉ được coi là thực hiện hợp pháp khi vừa đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục, vừa bảo đảm tôn trọng và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân chịu tác động từ quyết định hành chính.