Bài 2: Bảo vệ lợi ích công từ sớm, từ xa - Dấu ấn mới trong hoạt động của Viện kiểm sát

Viện kiểm sát không chỉ chờ đến khi tranh chấp phát sinh hoặc hậu quả trở nên nghiêm trọng mới hành động, mà chủ động phát hiện, tác động và lựa chọn biện pháp pháp lý phù hợp để bảo vệ lợi ích công từ sớm, từ xa.

Thực tiễn triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 tại TP Hồ Chí Minh cho thấy, quyền khởi kiện vụ án dân sự của Viện kiểm sát là một cơ chế pháp lý quan trọng, nhưng hiệu quả bảo vệ lợi ích công không chỉ đo bằng số vụ án được đưa ra Tòa án.

Trước khi lựa chọn khởi kiện, Viện kiểm sát còn có thể sử dụng nhiều biện pháp khác như: kiến nghị phòng ngừa, yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, áp dụng biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả; kiến nghị cơ quan, tổ chức có trách nhiệm thực hiện quyền khởi kiện hoặc hỗ trợ chủ thể yếu thế hoàn thiện thủ tục pháp lý.

VKSND khu vực 14, TP Hồ Chí Minh kiến nghị hỗ trợ cấp Giấy khai sinh cho trẻ em thuộc đối tượng bảo vệ theo Nghị quyết số 205/2025/QH15.

Từ thực tiễn đó, một cách tiếp cận đang từng bước hình thành trong hoạt động của VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh: phát hiện sớm, tác động kịp thời, ưu tiên khắc phục hậu quả và sử dụng quyền khởi kiện khi cần thiết. Cách làm này vừa bảo đảm tính chủ động của Viện kiểm sát, vừa phát huy trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức có liên quan trong việc bảo vệ tài sản Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương.

Không chờ đến khi vi phạm trở thành tranh chấp

Trong thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15, phát hiện nguồn vụ việc mới chỉ là bước đầu. Sau khi tiếp nhận thông tin, Kiểm sát viên phải kiểm tra, xác minh, đánh giá tính chất của hành vi, phạm vi lợi ích bị ảnh hưởng, hậu quả đã xảy ra hoặc nguy cơ có thể phát sinh; đồng thời xác định cơ quan, tổ chức nào có trách nhiệm xử lý để lựa chọn biện pháp pháp lý phù hợp.

Không phải mọi vụ việc xâm phạm lợi ích công đều cần phải khởi kiện. Nếu vi phạm có thể được chấm dứt kịp thời, hậu quả có thể được khắc phục ngay hoặc cơ quan, tổ chức có thẩm quyền chủ động thực hiện trách nhiệm của mình thì mục tiêu bảo vệ lợi ích công đã được thực hiện mà không nhất thiết phải phát sinh thêm một vụ án dân sự.

Đây là ý nghĩa quan trọng của việc bảo vệ lợi ích công từ sớm, từ xa: không để vi phạm kéo dài, không để hậu quả tiếp tục mở rộng và không chờ đến khi quyền, lợi ích hợp pháp đã bị xâm phạm nghiêm trọng mới sử dụng biện pháp pháp lý.

VKSND khu vực 17, TP Hồ Chí Minh kiểm tra, xác minh vụ việc lấn chiếm đất công.

242 kiến nghị - hiệu quả từ việc chủ động phòng ngừa, khắc phục

Đến ngày 14/9/2026, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã ban hành 242 kiến nghị phòng ngừa, khắc phục vi phạm; trong đó 230 kiến nghị đã được chấp nhận.

Tỷ lệ kiến nghị được chấp nhận ở mức cao cho thấy, trong nhiều vụ việc, khi Viện kiểm sát xác định đúng vấn đề, chỉ rõ căn cứ và kiến nghị biện pháp khắc phục phù hợp thì cơ quan, tổ chức có trách nhiệm đã chủ động thực hiện. Hiệu quả của hoạt động kiểm sát vì vậy không chỉ nằm ở việc phát hiện vi phạm, mà còn ở khả năng thúc đẩy vi phạm được chấn chỉnh và hậu quả được khắc phục trong thực tế.

Một khoản tiền có nguy cơ thất thoát được yêu cầu thu hồi kịp thời; một diện tích đất công được rà soát, xử lý đúng quy định; một hành vi gây ô nhiễm được yêu cầu chấm dứt; một thiếu sót trong bảo vệ người tiêu dùng hoặc an toàn thực phẩm được cảnh báo, phòng ngừa - đó đều là những kết quả cụ thể của việc tác động pháp lý trước khi hậu quả trở nên nghiêm trọng hơn.

193 quyết định yêu cầu - từ phát hiện vi phạm đến hành động pháp lý cụ thể

Bên cạnh kiến nghị, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã ban hành 193 Quyết định yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, áp dụng biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả đối với các cơ quan, tổ chức hữu quan trong việc bảo vệ lợi ích công.

VKSND khu vực 3, TP Hồ Chí Minh làm việc với người vi phạm trong vụ án xâm phạm lợi ích công.

Nếu kiến nghị phòng ngừa, khắc phục hướng đến việc chấn chỉnh nguyên nhân, điều kiện dẫn đến vi phạm thì quyết định yêu cầu thể hiện sự tác động trực tiếp hơn đối với hành vi đang xâm phạm hoặc có nguy cơ tiếp tục xâm phạm lợi ích công. Viện kiểm sát không chỉ nêu vấn đề, mà xác định rõ yêu cầu cần thực hiện: chấm dứt hành vi, áp dụng biện pháp ngăn chặn hoặc khắc phục hậu quả đã phát sinh.

Điểm đáng chú ý là, sau khi ban hành quyết định yêu cầu, việc theo dõi kết quả thực hiện tiếp tục được đặt ra. Trong những trường hợp cần thiết, Viện kiểm sát tổ chức làm việc với cơ quan, tổ chức có liên quan để làm rõ nội dung, trách nhiệm và biện pháp thực hiện. Qua đó, hoạt động kiểm sát được gắn với kết quả cuối cùng của việc bảo vệ lợi ích công, thay vì chỉ dừng ở việc ban hành văn bản.

34 kiến nghị khởi kiện - thúc đẩy đúng chủ thể thực hiện trách nhiệm

Trong quá trình thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã ban hành 34 kiến nghị khởi kiện. Trong đó, 13 kiến nghị đã nhận được văn bản đồng ý khởi kiện và đã có 9 vụ việc được cơ quan, tổ chức khởi kiện theo kiến nghị của Viện kiểm sát; 12 vụ việc đề nghị Viện kiểm sát trực tiếp khởi kiện; 1 vụ việc đề nghị áp dụng biện pháp khác và 8 vụ việc đang chờ văn bản trả lời.

Kiểm sát viên VKSND khu vực 2, TP Hồ Chí Minh khảo sát thực địa làm căn cứ khởi kiện vụ án dân sự công ích.

Những con số trên cho thấy quyền khởi kiện của Viện kiểm sát không làm thay trách nhiệm của cơ quan, tổ chức có chức năng bảo vệ lợi ích bị xâm phạm. Ngược lại, thông qua kiến nghị khởi kiện, Viện kiểm sát thúc đẩy đúng chủ thể thực hiện quyền và trách nhiệm của mình. Chỉ khi cần thiết, Viện kiểm sát mới trực tiếp thực hiện quyền khởi kiện theo cơ chế mà Nghị quyết 205/2025/QH15 đặt ra.

Cách làm này vừa bảo đảm sự phân công trách nhiệm giữa các chủ thể, vừa tạo thêm một cơ chế bảo đảm để lợi ích công không bị bỏ ngỏ trong những trường hợp cơ quan, tổ chức có thẩm quyền không thực hiện hoặc không thể thực hiện việc khởi kiện.

Lợi ích công được bảo vệ từ những vấn đề gần nhất với đời sống

Thực tiễn tại TP Hồ Chí Minh cho thấy, các vụ việc thuộc phạm vi Nghị quyết 205/2025/QH15 rất đa dạng. Đó có thể là hành vi gây ô nhiễm môi trường không khí do khói, bụi từ hoạt động sản xuất, tập kết hoặc xử lý rác thải; hành vi lấn chiếm vỉa hè; vụ việc liên quan đến quyền lợi người tiêu dùng; nguy cơ mất an toàn thực phẩm; hoặc những vấn đề trong quản lý, sử dụng ngân sách, quỹ bảo hiểm xã hội và đất công.

Đến nay, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã phát hiện và kiến nghị chấm dứt hành vi vi phạm đối với 34 trường hợp gây ô nhiễm môi trường không khí; 2 trường hợp lấn chiếm vỉa hè; 4 vụ việc về bảo vệ người tiêu dùng và 2 trường hợp kiến nghị phòng ngừa về an toàn thực phẩm.

Những vụ việc này cho thấy "lợi ích công" không phải là một khái niệm xa rời đời sống. Đó chính là chất lượng môi trường người dân đang sống, không gian công cộng được sử dụng đúng mục đích, sự an toàn của thực phẩm, quyền lợi của người tiêu dùng và sự an toàn của các nguồn lực thuộc sở hữu Nhà nước.

VKSND khu vực 16, TP Hồ Chí Minh kiểm tra, xác minh nguồn tin vụ việc gây ô nhiễm môi trường.

Phòng ngừa tốt cũng là một kết quả của bảo vệ pháp luật

Trong hoạt động tư pháp, một bản án đúng pháp luật là kết quả quan trọng. Nhưng đối với việc bảo vệ lợi ích công, ngăn được vi phạm trước khi phải khởi kiện cũng mang ý nghĩa rất lớn. Khi một cơ quan chủ động khắc phục sau kiến nghị; một hành vi vi phạm được chấm dứt sau quyết định yêu cầu; một tài sản có nguy cơ thất thoát được kịp thời bảo vệ thì xã hội không chỉ tránh được thiệt hại mà còn hạn chế được những tranh chấp và chi phí tố tụng có thể phát sinh.

Từ thực tiễn TP Hồ Chí Minh có thể thấy, Nghị quyết 205/2025/QH15 đang tạo điều kiện để Viện kiểm sát thực hiện vai trò bảo vệ pháp luật bằng một hệ thống giải pháp linh hoạt hơn. Trong hệ thống đó, khởi kiện là một biện pháp quan trọng, nhưng phía trước khởi kiện còn có cả quá trình phát hiện, kiểm tra, xác minh, kiến nghị, yêu cầu, phối hợp và thúc đẩy cơ quan có trách nhiệm tự khắc phục vi phạm.

Chủ động hơn để lợi ích công được bảo vệ thực chất hơn

242 kiến nghị phòng ngừa, khắc phục vi phạm; 193 quyết định yêu cầu; 34 kiến nghị khởi kiện không chỉ là số lượng văn bản đã được ban hành. Quan trọng hơn, những con số ấy phản ánh một phương thức thực hiện nhiệm vụ đang dần được định hình trong VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh: chủ động phát hiện nguy cơ xâm phạm, lựa chọn đúng biện pháp pháp lý và theo dõi đến khi lợi ích cần bảo vệ thực sự được khôi phục.

Từ một cơ chế thí điểm, Nghị quyết 205/2025/QH15 đang góp phần mở rộng không gian để Viện kiểm sát thực hiện chức năng bảo vệ pháp luật một cách chủ động hơn: đi trước một bước trong phát hiện, can thiệp kịp thời khi vi phạm phát sinh và kiên quyết sử dụng quyền khởi kiện khi những biện pháp khác chưa đủ để bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương.

Bài 3: “12 vụ án dân sự công ích - bước chuyển từ kiến nghị đến hành động tố tụng”.