Bài 1: Những kết quả được “đo đếm” bằng hiệu quả thực chất

Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội mở ra một cơ chế pháp lý mới, tạo điều kiện để Viện kiểm sát nhân dân chủ động hơn trong việc bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương thông qua các biện pháp kiểm sát, kiến nghị, yêu cầu và trong những trường hợp cần thiết, trực tiếp khởi kiện vụ án dân sự.

Tại TP Hồ Chí Minh, ngay từ những ngày đầu triển khai, VKSND TP Hồ Chí Minh xác định, đây không đơn thuần là việc thực hiện thêm một nhiệm vụ mới, mà là yêu cầu đổi mới phương thức thực hiện chức năng của ngành Kiểm sát, hướng hoạt động kiểm sát ngày càng gần hơn với đời sống xã hội; kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý những hành vi xâm phạm lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền dân sự cần được pháp luật bảo vệ.

Quang cảnh Lễ ký Quy chế phối hợp về việc thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 giữa VKSND TP Hồ Chí Minh và đại diện 15 sở, ngành trên địa bàn.

Gần 7.000 vụ việc được tiếp nhận, gần 96% đã được xử lý

Theo số liệu cập nhật đến ngày 12/9/2026, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã tiếp nhận 6.959 vụ việc liên quan đến lợi ích công và quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương.

Trong số này, 6.680 vụ việc đã được xử lý, chỉ còn 279 vụ việc đang tiếp tục kiểm tra, xác minh. Tỷ lệ vụ việc được xử lý đạt gần 96%.

Kết quả trên không chỉ phản ánh khối lượng công việc lớn mà còn cho thấy sự chủ động của các đơn vị trong việc rà soát nguồn tin, phân loại vụ việc, kiểm tra, xác minh tài liệu và lựa chọn biện pháp pháp lý phù hợp.

VKSND khu vực 4 ký quy chế phối hợp với Bảo hiểm xã hội Hòa Hưng trong việc thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15.

Đằng sau mỗi vụ việc được tiếp nhận là một vấn đề cụ thể của đời sống: có thể là khoản tiền ngân sách hoặc bảo hiểm xã hội có nguy cơ thất thoát; một diện tích đất công bị quản lý, sử dụng chưa đúng quy định; hành vi gây ô nhiễm môi trường; quyền lợi của người tiêu dùng bị xâm phạm; hoặc quyền dân sự của người thuộc nhóm yếu thế chưa được bảo vệ đầy đủ.

Vì vậy, hiệu quả thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15 không chỉ được đánh giá bằng số vụ án đưa ra Tòa án, mà cần nhìn nhận trên toàn bộ quá trình từ phát hiện vi phạm, kiểm tra, xác minh, kiến nghị phòng ngừa, yêu cầu chấm dứt vi phạm, khắc phục hậu quả cho đến khởi kiện khi cần thiết.

VKSND khu vực 7 làm việc với các đơn vị chậm đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp trên địa bàn.

Không chờ đến khi phải khởi kiện

Một trong những điểm đáng chú ý trong thực tiễn triển khai tại TP Hồ Chí Minh là VKSND hai cấp đã sử dụng linh hoạt nhiều biện pháp pháp lý nhằm bảo vệ lợi ích công ngay từ sớm, không chờ đến khi vi phạm kéo dài hoặc buộc phải giải quyết bằng con đường tố tụng.

Đến ngày 11/9/2026, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã ban hành 242 kiến nghị phòng ngừa, khắc phục vi phạm, trong đó 229 kiến nghị đã được chấp nhận.

VKSND khu vực 3 phối hợp với Công ty TNHH MTV Dịch vụ Công ích Quận 11 thu hồi nhà đất thuộc sở hữu Nhà nước.

Tỷ lệ kiến nghị được chấp nhận ở mức cao cho thấy nhiều vi phạm đã được chấn chỉnh, khắc phục thông qua hoạt động kiểm sát, qua đó hạn chế hậu quả tiếp tục phát sinh và tiết kiệm nguồn lực tố tụng.

Cùng với đó, Viện kiểm sát đã ban hành 187 quyết định yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, áp dụng biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả đối với các cơ quan, tổ chức hữu quan trong việc bảo vệ lợi ích công.

Đây là một dấu ấn quan trọng của cơ chế mới: Viện kiểm sát không chỉ dừng ở việc phát hiện vi phạm mà còn chủ động sử dụng các biện pháp pháp lý để yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, khắc phục hậu quả và thúc đẩy việc khôi phục lợi ích công đã bị ảnh hưởng.

VKSND khu vực 17 kiểm tra, xác minh nguồn tin vụ việc lấn chiếm đất công.

VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh cũng đã ban hành 34 kiến nghị khởi kiện. Trong đó, 13 kiến nghị đã nhận được văn bản đồng ý khởi kiện, 9 vụ việc đã được cơ quan, tổ chức khởi kiện theo kiến nghị của Viện kiểm sát; 12 vụ việc đề nghị Viện kiểm sát trực tiếp khởi kiện; 1 vụ đề nghị áp dụng biện pháp khác và 8 vụ việc đang chờ văn bản trả lời.

Thực tiễn này cho thấy mục tiêu của Nghị quyết 205/2025/QH15 không phải là gia tăng số lượng vụ án do Viện kiểm sát khởi kiện. Điều quan trọng hơn là hình thành một cơ chế đủ mạnh để lợi ích công và quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương được bảo vệ kịp thời, bằng biện pháp phù hợp và hiệu quả nhất.

Hơn 319,8 tỉ đồng và gần 21,4 ha đất công được kiến nghị thu hồi

Những kết quả của Nghị quyết 205/2025/QH15 tại TP Hồ Chí Minh không chỉ thể hiện qua số lượng vụ việc mà đã bước đầu được lượng hóa bằng những giá trị cụ thể.

Qua hoạt động kiểm tra, xác minh và thực hiện các biện pháp pháp lý, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã kiến nghị thu hồi tổng cộng 319.856.856.867 đồng.

Trong đó, số tiền thuộc ngân sách Nhà nước là 10.067.120.170 đồng; số tiền thuộc lĩnh vực bảo hiểm xã hội là 309.789.736.697 đồng.

Đáng chú ý, Viện kiểm sát còn phát hiện và kiến nghị thu hồi gần 214.108m² đất công, tương đương khoảng 21,4ha.

Đây là những con số có ý nghĩa trực tiếp đối với việc bảo vệ tài sản Nhà nước và các nguồn lực công. Từ việc phát hiện dấu hiệu vi phạm, xác minh nguồn gốc, hiện trạng quản lý, sử dụng cho đến kiến nghị cơ quan có trách nhiệm khắc phục, quá trình này đòi hỏi Kiểm sát viên không chỉ nắm chắc pháp luật dân sự, tố tụng dân sự mà còn phải nghiên cứu nhiều lĩnh vực chuyên ngành như: đất đai, bảo hiểm xã hội, môi trường, quản lý tài sản công và các quy định hành chính có liên quan.

VKSND khu vực 18 kiểm tra, xác minh nguồn tin vụ việc gây ô nhiễm môi trường.

Lợi ích công được nhận diện từ những vấn đề gần gũi với người dân

Một điểm đáng chú ý khác là phạm vi các vụ việc được phát hiện ngày càng đa dạng và gắn trực tiếp với đời sống của người dân.

VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã phát hiện và kiến nghị chấm dứt hành vi vi phạm đối với 34 trường hợp gây ô nhiễm môi trường không khí, chủ yếu liên quan đến khói, bụi từ hoạt động sản xuất, tập kết và xử lý rác thải.

Bên cạnh đó là 2 trường hợp lấn chiếm vỉa hè, 4 vụ việc liên quan đến bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và 2 trường hợp kiến nghị phòng ngừa về an toàn thực phẩm.

VKSND khu vực 9 hỗ trợ cấp Giấy khai sinh cho hai em nhỏ thuộc đối tượng bảo vệ của Nghị quyết 205/2025/QH15.

Những vụ việc này cho thấy “lợi ích công” không phải là một khái niệm xa rời đời sống. Đó có thể là quyền được sống trong môi trường trong lành, quyền sử dụng không gian công cộng, quyền được bảo đảm an toàn thực phẩm, quyền của người tiêu dùng hoặc việc bảo vệ tài sản thuộc sở hữu Nhà nước.

Thông qua việc chủ động phát hiện và xử lý những vụ việc như vậy, hoạt động của Viện kiểm sát ngày càng gắn chặt hơn với yêu cầu bảo vệ lợi ích của cộng đồng.

Hỗ trợ pháp lý cho hơn 1.400 trường hợp

Bên cạnh bảo vệ lợi ích công, việc bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương là một nội dung quan trọng trong quá trình thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15.

Đến nay, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã hỗ trợ hoàn thiện thủ tục pháp lý cho 1.435 trường hợp.

Đối với nhiều người thuộc nhóm yếu thế, khó khăn không chỉ nằm ở việc quyền lợi bị xâm phạm mà còn ở khả năng tiếp cận và thực hiện các thủ tục pháp lý cần thiết để tự bảo vệ mình. Việc hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ, thủ tục vì vậy không chỉ mang ý nghĩa về mặt tố tụng mà còn góp phần bảo đảm quyền tiếp cận công lý một cách thực chất.

VKSND khu vực 2 phối hợp trao Giấy khai sinh và Căn cước cho “nhân khẩu đặc biệt” là người đang nuôi dưỡng tại trung tâm điều dưỡng người bệnh tâm thần.

10 vụ án dân sự công ích do Viện kiểm sát trực tiếp khởi kiện

Đến ngày 12/9/2026, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã trực tiếp khởi kiện 10 vụ án dân sự công ích.

Các đơn vị đã phát sinh vụ án khởi kiện gồm VKSND khu vực 2, VKSND khu vực 3, VKSND khu vực 4, VKSND khu vực 5 và VKSND khu vực 11.

Đáng chú ý, trong số các vụ án đã được đưa ra xét xử, đã có vụ án được Tòa án chấp nhận yêu cầu khởi kiện của Viện kiểm sát.

Nếu những kiến nghị, yêu cầu thể hiện vai trò phòng ngừa và khắc phục vi phạm thì việc trực tiếp đứng ra khởi kiện đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ hơn: khi lợi ích công cần được bảo vệ bằng một phán quyết tư pháp, Viện kiểm sát chủ động thực hiện quyền khởi kiện và tham gia quá trình tố tụng để bảo vệ lợi ích đó.

Từ khâu phát hiện nguồn vụ việc, kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, đánh giá chứng cứ, xác định yêu cầu khởi kiện đến việc bảo vệ yêu cầu tại phiên tòa đều đặt ra những yêu cầu mới đối với đội ngũ Kiểm sát viên. Đây cũng là quá trình từng bước hình thành hệ thống kỹ năng nghiệp vụ mới trong hoạt động của ngành Kiểm sát.

VKSND khu vực 6 kiểm tra, xác minh thông tin vụ việc gây ô nhiễm môi trường.

Từ những con số đến một phương thức bảo vệ pháp luật chủ động hơn

Nhìn từ kết quả bước đầu tại TP Hồ Chí Minh, giá trị của Nghị quyết 205/2025/QH15 không chỉ nằm ở việc bổ sung một cơ chế tố tụng mới. Quan trọng hơn, cơ chế này tạo điều kiện để Viện kiểm sát chuyển mạnh hơn từ việc phát hiện vi phạm sang chủ động thúc đẩy việc chấm dứt vi phạm, khắc phục hậu quả và phục hồi lợi ích bị xâm phạm.

Đó không đơn thuần là những số liệu thống kê. Phía sau những con số ấy là tài sản Nhà nước được bảo vệ, nguồn quỹ xã hội được yêu cầu thu hồi, đất công được giữ gìn, những hành vi gây ảnh hưởng đến môi trường sống được chấn chỉnh và những quyền dân sự cần được pháp luật bảo vệ đã có thêm một cơ chế để được lên tiếng.

Những kết quả bước đầu tại TP Hồ Chí Minh đang góp thêm cơ sở thực tiễn để tiếp tục đánh giá, hoàn thiện cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công, hướng đến mục tiêu cao nhất là bảo vệ pháp luật, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân.

Bài 2: “Bảo vệ lợi ích công từ sớm, từ xa - dấu ấn mới trong hoạt động của Viện kiểm sát”