Từ thực tiễn kiểm sát xét xử cho thấy, nhiều giao dịch vay tài sản có mức lãi suất cao vượt quá giới hạn pháp luật cho phép, thậm chí có trường hợp lãi suất đặc biệt cao. Đây là thực trạng đáng cảnh báo không chỉ xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người vay mà còn có nguy cơ phát sinh hành vi cho vay nặng lãi, gây ảnh hưởng đến an ninh, trật tự tại địa phương.
Một số vụ án cho thấy phương thức, thủ đoạn cho vay nặng lãi ngày càng tinh vi. Việc cho vay không chỉ thể hiện trực tiếp bằng hợp đồng vay tài sản, biên nhận vay hoặc thỏa thuận lãi suất, mà còn được che giấu dưới nhiều hình thức khác như: Cộng dồn lãi vào nợ gốc, yêu cầu chuyển nhượng nhà, đất để cấn trừ nợ, thu lãi theo ngày, theo tuần hoặc lập các giao dịch dân sự khác nhằm che giấu bản chất thật của quan hệ vay tài sản.
Điển hình, trong một số vụ án vay tài sản, khi bên vay mất khả năng thanh toán lãi, bên cho vay đã cộng dồn lãi vào nợ gốc yêu cầu sang tên nhà, đất để cấn trừ nợ. Có vụ việc lãi suất thỏa thuận hơn 360% năm. Khi giải quyết, Tòa án đã điều chỉnh lãi suất theo quy định của pháp luật và đối trừ phần lãi trả vượt mức vào nợ gốc. Đặc biệt, có trường hợp giao dịch vay tài sản được thể hiện dưới hình thức “hứa thưởng”, “trả gấp đôi”, “trả gấp rưỡi”. bên vay nhận 30.000.000 đồng nhưng phải hoàn trả 60.000.000 đồng; nhận 100.000.000 đồng phải hoàn trả 150.000.000 đồng…
Xét về bản chất, đây vẫn là quan hệ vay tài sản có thỏa thuận lãi suất rất cao, vượt quá quy định của pháp luật cho phép, nhưng được che giấu bằng các tên gọi khác, gây khó khăn cho việc phát hiện và xử lý.
Thực tiễn trên cho thấy, tình trạng cho vay nặng lãi không chỉ gây thiệt hại về tài sản cho người vay mà còn kéo theo nhiều hệ lụy xã hội. Người vay, nhất là người cao tuổi, người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, người hạn chế khả năng tiếp cận thông tin pháp luật, rất dễ trở thành đối tượng bị lợi dụng. Khi không còn khả năng trả nợ, họ đứng trước nguy cơ sẽ bị mất nhà, mất đất, phát sinh tranh chấp kéo dài, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình và trật tự an toàn xã hội tại địa phương.
Trước thực trạng trên, VKSND tỉnh An Giang đã ban hành kiến nghị phòng ngừa vi phạm pháp luật đến Chủ tịch UBND tỉnh An Giang, đề nghị chỉ đạo các cơ quan, đơn vị và chính quyền địa phương tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về giao dịch vay tài sản và mức lãi suất hợp pháp theo quy định của pháp luật.
Đồng thời, hướng dẫn người dân nhận diện các dấu hiệu, phương thức, thủ đoạn của hoạt động cho vay nặng lãi để chủ động phòng ngừa và kịp thời phản ánh đến cơ quan có thẩm quyền. Theo quy định tại Điều 468 Bộ luật Dân sự năm 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm, trường hợp các bên có thỏa thuận lãi suất vượt quá không có hiệu lực.
Do đó, người dân khi tham gia vay mượn, cần đọc kỹ nội dung hợp đồng vay, biên nhận nợ vay và các tài liệu liên quan; không ký khi chưa hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và cần cảnh giác với các thỏa thuận trả lãi theo ngày, tuần có mức lãi suất bất thường.
Bên cạnh đó, người dân cần cảnh giác với các thủ đoạn như: Cho vay không lập giấy tờ rõ ràng, giữ giấy tờ tùy thân, giữ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, yêu cầu ký hợp đồng chuyển nhượng nhà, đất để bảo đảm nợ vay, buộc cộng dồn lãi vào gốc hoặc sử dụng các cụm từ như “thưởng”, “hỗ trợ”, “phí”, “trả gấp đôi”, “trả gấp rưỡi” để che giấu tiền lãi. Khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu bất thường, người dân cần kịp thời liên hệ các cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
VKSND tỉnh An Giang cũng kiến nghị chính quyền địa phương chỉ đạo các lực lượng chức năng tăng cường rà soát, phát hiện các cá nhân có dấu hiệu hoạt động cho vay nặng lãi; kịp thời áp dụng các biện pháp phòng ngừa, xử lý vi phạm; đồng thời khuyến nghị người dân tiếp cận các nguồn vốn hợp pháp từ Ngân hàng, Quỹ tín dụng nhân dân, Tổ chức tín dụng chính thức, hạn chế lệ thuộc vào tín dụng đen.
Điểm đáng chú ý của kiến nghị là không chỉ xử lý từng tranh chấp mà còn hướng đến bảo vệ người yếu thế, lợi ích công và phòng ngừa vi phạm ngay từ cơ sở.
Thông qua công tác kiểm sát án dân sự, VKSND tỉnh An Giang đã chủ động phát hiện nguyên nhân, điều kiện phát sinh vi phạm để kiến nghị phòng ngừa. Kiến nghị đối với tình trạng cho vay nặng lãi, mang ý nghĩa thiết thực trong tuyên truyền, cảnh báo và nâng cao nhận thức pháp luật của người dân.
Vay tài sản là giao dịch dân sự hợp pháp, nhưng việc áp đặt lãi suất vượt mức quy định, lợi dụng hoàn cảnh khó khăn để thu lợi bất chính phải được ngăn chặn, xử lý nghiêm. Người dân cần tìm hiểu pháp luật, lựa chọn nguồn vay hợp pháp và kịp thời trình báo khi bị đe dọa, ép buộc hoặc áp dụng lãi suất trái pháp luật.