Giám định tư pháp cần độc lập, chuyên sâu và ứng dụng công nghệ số

Nhiều khuyến nghị, kinh nghiệm quốc tế

Trong bối cảnh cải cách tư pháp, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, hoạt động giám định tư pháp đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ nhằm đáp ứng hiệu quả công tác điều tra, truy tố, xét xử.

Đây cũng là nội dung được nhiều chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước trao đổi tại Hội thảo khoa học quốc tế “Hoàn thiện pháp luật về giám định tư pháp: Kinh nghiệm của Việt Nam, Liên bang Nga, Cộng hòa Azerbaijan và một số quốc gia trên thế giới” do Trường Đại học Luật, Đại học Huế phối hợp tổ chức ngày 15/5 tại TP Huế.

Hội thảo thu hút hơn 100 nhà quản lý, chuyên gia, luật sư, giảng viên và nhà khoa học trong nước, quốc tế tham dự trực tiếp và trực tuyến.

Hội thảo thu hút hơn 100 nhà quản lý, chuyên gia, luật sư, giảng viên và nhà khoa học trong nước, quốc tế tham dự trực tiếp và trực tuyến. Trong đó có nhiều học giả đến từ Đại học Quốc gia Tula, Đại học Tư pháp Quốc gia Nga mang tên V.M. Lebedev, Đại học Liên bang Baltic, Đại học Gdańsk (Ba Lan) cùng đại diện nhiều cơ quan tư pháp, cơ sở đào tạo luật tại Việt Nam.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Đoàn Đức Lương - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Huế nhấn mạnh, giám định tư pháp giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm tính khách quan, chính xác của hoạt động tố tụng, góp phần đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay. Theo PGS.TS. Đoàn Đức Lương, trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, việc nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm giữa các quốc gia về hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả hoạt động giám định tư pháp có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.

Không chỉ dừng ở các phân tích học thuật, Hội thảo còn ghi nhận nhiều khuyến nghị quốc tế quan trọng nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật về giám định tư pháp tại Việt Nam theo hướng độc lập, hiện đại và chuyên môn hóa cao hơn.

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là yêu cầu bảo đảm tính độc lập của hoạt động giám định tư pháp. Theo các chuyên gia quốc tế, trong nền tư pháp hiện đại, giám định tư pháp không chỉ là hoạt động hỗ trợ mà đã trở thành “trụ cột khoa học” của quá trình tố tụng. Các tham luận nghiên cứu so sánh mô hình giám định tư pháp của Liên bang Nga, Kazakhstan, Đức và một số quốc gia châu Âu đều cho rằng tính khách quan của kết luận giám định phải được đặt lên hàng đầu.

PGS.TS. Đoàn Đức Lương - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Huế phát biểu tại Hội thảo.

Theo nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Cần Thơ, hoạt động giám định hiện đại cần bảo đảm ba yếu tố cốt lõi gồm tính độc lập chuyên môn, tính khách quan và giá trị chứng minh của kết luận giám định trong tố tụng. Các chuyên gia cũng khuyến nghị Việt Nam cần tiếp tục nâng cao địa vị pháp lý của giám định viên và xây dựng cơ chế bảo vệ tính độc lập nghề nghiệp đối với lực lượng này.

Nhiều học giả quốc tế nhận định, trong các vụ án kinh tế, tham nhũng và công nghệ cao hiện nay, kết luận giám định thường có vai trò quyết định trong việc xác định thiệt hại, trách nhiệm dân sự và tội danh của bị can, bị cáo. Vì vậy, nếu hoạt động giám định thiếu tính độc lập hoặc chịu tác động từ bên ngoài sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tính công bằng của nền tư pháp.

Kinh nghiệm của Liên bang Nga được giới thiệu tại Hội thảo cho thấy quốc gia này đặc biệt chú trọng cơ chế chuẩn hóa hoạt động giám định, đào tạo chuyên gia và hiện đại hóa hệ thống kỹ thuật phục vụ giám định tư pháp. Các trung tâm giám định được đầu tư đồng bộ, hoạt động theo quy trình chuyên môn chặt chẽ nhằm bảo đảm tính khách quan của chứng cứ khoa học.

Trong khi đó, mô hình của Đức được đánh giá là kinh nghiệm đáng tham khảo đối với Việt Nam khi xây dựng cơ chế kết hợp giữa hệ thống giám định công lập và tư nhân. Theo các chuyên gia, việc cho phép các tổ chức giám định độc lập tham gia hoạt động tố tụng sẽ giúp nâng cao tính cạnh tranh chuyên môn, giảm tải cho cơ quan công lập và hạn chế nguy cơ độc quyền trong hoạt động giám định.

Từ góc nhìn quốc tế, nhiều đại biểu cũng kiến nghị Việt Nam cần hoàn thiện cơ chế phản biện kết luận giám định. Theo đó, kết luận giám định cần được xem là nguồn chứng cứ quan trọng nhưng không phải “chứng cứ tuyệt đối”.

Đại biểu quốc tế chia sẻ kinh nghiệm tại Hội thảo.

HĐXX phải đánh giá kết luận giám định cùng với các nguồn chứng cứ khác trên cơ sở tranh tụng công khai tại phiên tòa. Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm nguyên tắc suy đoán vô tội, nâng cao tính minh bạch và hạn chế tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào kết luận giám định trong hoạt động tố tụng.

Kinh nghiệm quốc tế về hiện đại hóa giám định tư pháp trong thời đại số

Một nội dung đáng chú ý khác tại Hội thảo là các khuyến nghị liên quan đến chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong hoạt động giám định tư pháp. Theo các chuyên gia, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, giao dịch điện tử, dữ liệu lớn và tiền mã hóa đang làm thay đổi phương thức phạm tội trên toàn cầu. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với hệ thống tư pháp trong việc nâng cao năng lực giám định dữ liệu điện tử, truy vết tài sản số và phân tích chứng cứ kỹ thuật số.

Các tham luận về giám định kỹ thuật số trong điều tra tội phạm lừa đảo trên không gian mạng cho rằng hoạt động giám định trong tương lai sẽ phụ thuộc rất lớn vào công nghệ và khả năng xử lý dữ liệu điện tử. Vì vậy, Việt Nam cần xây dựng cơ chế pháp lý riêng cho giám định dữ liệu số, đồng thời đầu tư mạnh cho hạ tầng kỹ thuật và cơ sở dữ liệu dùng chung phục vụ hoạt động tố tụng.

Các học giả quốc tế cũng khuyến nghị cần mở rộng hợp tác xuyên biên giới trong lĩnh vực giám định tư pháp, nhất là với các loại tội phạm công nghệ cao và tội phạm tài chính xuyên quốc gia. Theo kinh nghiệm của nhiều quốc gia châu Âu, cơ chế chia sẻ dữ liệu, phối hợp giám định và hỗ trợ điều tra quốc tế đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong xử lý tội phạm hiện đại.

Các đại biểu trong và ngoài nước đã mang đến hội thảo những tham luận mang tính thực tiễn cao trong việc hoàn thiện pháp luật về giám định tư pháp.

Đáng chú ý, tham luận của đoàn Azerbaijan mang đến góc nhìn mới về cơ chế “giám định phòng, chống tham nhũng” đối với văn bản quy phạm pháp luật. Theo đó, hoạt động giám định không chỉ phục vụ điều tra, truy tố mà còn có thể được sử dụng như công cụ phát hiện sớm nguy cơ tham nhũng ngay từ giai đoạn xây dựng chính sách và dự thảo văn bản pháp luật. Các chuyên gia đánh giá đây là hướng tiếp cận tiến bộ, góp phần kiểm soát nguy cơ “cài cắm lợi ích nhóm” trong quá trình xây dựng pháp luật và nâng cao chất lượng thể chế.

Ngoài ra, nhiều học giả cũng nhấn mạnh yêu cầu chuẩn hóa quy trình giám định đối với các lĩnh vực mới như sở hữu trí tuệ, dữ liệu điện tử, tài sản số và trí tuệ nhân tạo. Theo các chuyên gia, khi nền kinh tế số phát triển mạnh, các tranh chấp liên quan đến bản quyền, quyền tác giả, nhãn hiệu và dữ liệu số sẽ gia tăng nhanh chóng. Điều này đòi hỏi hệ thống pháp luật về giám định tư pháp phải đi trước một bước để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Hoàn thiện pháp luật theo hướng chuyên môn hóa và hội nhập quốc tế

Từ các tham luận và trao đổi học thuật, nhiều chuyên gia thống nhất cho rằng Việt Nam cần tiếp tục sửa đổi, hoàn thiện pháp luật về giám định tư pháp theo hướng đồng bộ, hiện đại và chuyên môn hóa cao hơn. Theo các đại biểu, một trong những “điểm nghẽn” hiện nay là thời gian giám định ở nhiều vụ án còn kéo dài, nhất là các vụ án kinh tế, tham nhũng lớn liên quan đến tài chính, ngân hàng, xây dựng hoặc dữ liệu điện tử. Thực trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ điều tra, truy tố và xét xử.

Hội thảo là dịp để chúng ta học hỏi kinh nghiệm nhằm hoàn thiện pháp luật giám định tư pháp Việt Nam trong thời đại số.

Từ kinh nghiệm quốc tế, nhiều chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần bổ sung cơ chế gia hạn thời gian giám định phù hợp với tính chất phức tạp của từng vụ án; hoàn thiện quy định về giám định lại, giám định bổ sung và cơ chế phối hợp liên ngành trong hoạt động giám định. Bên cạnh đó, cần tăng cường chế tài xử lý đối với hành vi can thiệp trái pháp luật vào hoạt động giám định hoặc cố ý đưa ra kết luận sai lệch.

Một khuyến nghị quan trọng khác được các chuyên gia quốc tế nhấn mạnh là phát triển đội ngũ giám định viên chuyên sâu trong các lĩnh vực mới như tài chính số, công nghệ cao, dữ liệu điện tử, môi trường và sở hữu trí tuệ.

Theo đánh giá của các học giả, đây sẽ là những lĩnh vực “nóng” của hoạt động tố tụng trong tương lai gần. Ngoài ra, nhiều ý kiến cũng đề xuất tăng cường hợp tác quốc tế trong đào tạo giám định viên, trao đổi học thuật và chuyển giao công nghệ nhằm nâng cao chất lượng hoạt động giám định tư pháp tại Việt Nam.

Theo đánh giá của các đại biểu, Hội thảo không chỉ là diễn đàn học thuật có giá trị thực tiễn cao mà còn góp phần cung cấp cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế phục vụ quá trình hoàn thiện pháp luật về giám định tư pháp tại Việt Nam.

Trường Đại học Luật, Đại học Huế là thành viên tích cực của Mạng lưới các cơ sở đào tạo luật Việt Nam.

Trong bối cảnh cải cách tư pháp và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc tiếp thu các khuyến nghị quốc tế về tính độc lập, chuyên nghiệp hóa và hiện đại hóa hoạt động giám định tư pháp được xem là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ công lý trong giai đoạn mới.