Hoàn thiện pháp luật giám định tư pháp: Kinh nghiệm quốc tế mở hướng cải cách cho Việt Nam

Giám định tư pháp, “mắt xích” đặc biệt quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng

Ngày 15/5 tại TP Huế, Trường Đại học Luật – Đại học Huế phối hợp với Đại học Quốc gia Tula (Liên bang Nga) và Học viện Hành chính trực thuộc Tổng thống Cộng hòa Azerbaijan tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề “Hoàn thiện pháp luật về giám định tư pháp: Kinh nghiệm của Việt Nam, Liên bang Nga, Cộng hòa Azerbaijan và một số quốc gia trên thế giới”.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang tiếp tục đẩy mạnh cải cách tư pháp, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và tăng cường đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Sự kiện thu hút nhiều nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực pháp luật, tố tụng hình sự và giám định tư pháp của Việt Nam cùng các quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực này.

Quang cảnh hội thảo.

Nhiều học giả uy tín của Liên bang Nga tham dự hội thảo như GS.TS Tolstukhina Tatiana Viktorovna, PGS.TSKH Svetlichny Alexander Alekseevich… đã mang đến những góc nhìn thực tiễn về tổ chức hệ thống giám định tư pháp hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao và các vụ án kinh tế xuyên quốc gia ngày càng phức tạp.

Theo các chuyên gia, giám định tư pháp hiện không còn là hoạt động bổ trợ thông thường mà đã trở thành công cụ khoa học đặc biệt quan trọng phục vụ hoạt động điều tra, truy tố và xét xử. Trong nhiều vụ án kinh tế, tham nhũng lớn, kết luận giám định được xem là chứng cứ then chốt giúp xác định bản chất vụ án, thiệt hại tài sản, trách nhiệm hình sự cũng như khả năng thu hồi tài sản cho Nhà nước.

Đáng chú ý, tham luận “Bàn về việc sử dụng kiến thức chuyên môn trong giải quyết các vụ án hình sự về tham nhũng trong tố tụng hình sự trên cơ sở thực tiễn ở Việt Nam” của TS Nguyễn Thị Huyền Trang đã phân tích sâu thực tiễn giải quyết nhiều đại án tham nhũng lớn thời gian qua. Theo tham luận, các vụ án như Vạn Thịnh Phát, Phúc Sơn, AIC… đều cho thấy hoạt động giám định tư pháp đang trở thành “nút thắt” trong quá trình tố tụng do tính chất phức tạp về tài chính, định giá tài sản, dòng tiền và dữ liệu điện tử.

Tham luận cho biết, năm 2024, cơ quan điều tra đã khởi tố 825 vụ án tham nhũng với 1.646 bị can, tăng 16,4% so với năm trước; trong giai đoạn 2021–2026, Thanh tra Chính phủ phát hiện 352 vụ việc tham nhũng với 531 người liên quan. Những con số này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện cơ chế giám định tư pháp nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tham nhũng trong tình hình mới.

PGS.TS Đoàn Đức Lương - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật – Đại học Huế phát biểu tại hội thảo.

Theo các chuyên gia, Luật Giám định tư pháp năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1/5/2026 đã tạo ra nhiều thay đổi quan trọng nhằm khắc phục những hạn chế tồn tại nhiều năm qua. Luật mới đã mở rộng hệ thống tổ chức giám định công lập; bổ sung tổ chức giám định thuộc VKSND tối cao trong lĩnh vực kỹ thuật số, điện tử; mở rộng phạm vi hoạt động của các văn phòng giám định tư pháp ngoài công lập; đồng thời rút ngắn thời hạn giám định đối với nhiều vụ việc.

Tuy nhiên, tại hội thảo, nhiều ý kiến cho rằng thực tiễn vẫn còn tồn tại không ít “điểm nghẽn”. Trong đó, vấn đề lớn nhất là tính độc lập chuyên môn của hoạt động giám định chưa thực sự được bảo đảm khi phần lớn các đơn vị giám định hiện vẫn trực thuộc hoặc chịu tác động hành chính từ các cơ quan tiến hành tố tụng.

Ngoài ra, hệ thống giám định tư pháp hiện còn thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực tài chính, công nghệ số, dữ liệu điện tử, xây dựng, định giá tài sản và giám định thiết bị công nghệ cao. Đây đều là những lĩnh vực xuất hiện ngày càng nhiều trong các đại án tham nhũng, kinh tế hiện nay.

Kinh nghiệm quốc tế gợi mở hướng cải cách cho Việt Nam

Từ việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, các chuyên gia của Liên bang Nga cho biết nước này đã xây dựng hệ thống “Methodology” quốc gia nhằm chuẩn hóa toàn bộ quy trình giám định. Các tiêu chuẩn chuyên môn được ban hành thống nhất trên phạm vi toàn quốc nhằm hạn chế tối đa yếu tố chủ quan của giám định viên và tăng khả năng kiểm chứng kết luận giám định trước tòa.

PGS.TS Nguyễn Ngọc Kiện, TS Nguyễn Thị Huyền Trang của Đại học Luật Huế và TS.Georgii Sibirtsev Đại học Gdańsk, Ba Lan tham gia đóng góp tham luận tại hội thảo.

Trong khi đó, Kazakhstan được đánh giá là quốc gia có nhiều cải cách mạnh mẽ khi chuyển hệ thống trung tâm giám định sang Bộ Tư pháp quản lý nhằm tăng tính độc lập. Đặc biệt, quốc gia này cho phép luật sư được quyền trưng cầu giám định độc lập với giá trị pháp lý tương đương giám định công lập, tạo điều kiện tăng cường tính tranh tụng trong tố tụng hình sự.

Nhiều chuyên gia cho rằng, đây là những kinh nghiệm có giá trị tham khảo lớn đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện cơ chế tổ chức hoạt động giám định tư pháp. Theo đó, cần tiếp tục tăng cường tính độc lập của giám định viên; xây dựng cơ chế kiểm soát chất lượng giám định minh bạch; chuẩn hóa quy trình chuyên môn; đồng thời thúc đẩy số hóa hoạt động giám định và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ hiện đại trong phân tích dữ liệu, tài chính và chứng cứ điện tử.

Tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Ngọc Kiện - Trưởng khoa Luật hình sự, Trường Đại học Luật Huế nhấn mạnh, giám định tư pháp không chỉ là công cụ khoa học phục vụ hoạt động chứng minh mà còn là thiết chế bảo đảm quyền con người và tính công bằng của quá trình xét xử. Theo ông, chỉ khi hoạt động giám định được vận hành trên nền tảng khách quan, độc lập và có khả năng kiểm chứng thì hệ thống tư pháp mới có thể bảo đảm công lý và củng cố niềm tin xã hội.

Các đại biểu cũng thống nhất nhận định, pháp luật của Việt Nam, Liên bang Nga và Kazakhstan đều xác định kết luận giám định là nguồn chứng cứ quan trọng nhưng không mang giá trị mặc nhiên. Cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm kiểm tra, đánh giá kết luận giám định trong mối quan hệ với các chứng cứ khác; đồng thời có quyền trưng cầu giám định bổ sung hoặc giám định lại khi xuất hiện mâu thuẫn hoặc có căn cứ nghi ngờ về tính chính xác của kết luận giám định.

PGS.TS Đoàn Đức Lương - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật tặng quà cho các đại biểu tại hội thảo.

Kết thúc hội thảo, các chuyên gia đánh giá diễn đàn không chỉ mang ý nghĩa trao đổi học thuật mà còn mở ra nhiều kiến nghị chính sách có giá trị thực tiễn cao nhằm tháo gỡ những bất cập trong hoạt động giám định tư pháp hiện nay.

Đồng thời, đây cũng được xem là dấu mốc quan trọng thúc đẩy hợp tác quốc tế trong nghiên cứu, đào tạo và trao đổi kinh nghiệm giữa các cơ sở đào tạo luật, cơ quan tư pháp của Việt Nam với các quốc gia trên thế giới.