Kiểm sát đặc xá bảo đảm không bỏ sót người đủ điều kiện và không để lọt người không đủ điều kiện

Ban hành 19 kết luận kiểm sát và kiến nghị khắc phục hạn chế, tồn tại

Đặc xá là chính sách khoan hồng đặc biệt của Đảng và Nhà nước, thể hiện truyền thống nhân đạo của dân tộc, đồng thời có ý nghĩa chính trị, pháp lý và xã hội sâu rộng. Chính sách này không chỉ tạo cơ hội để người chấp hành án sớm trở về với gia đình, cộng đồng mà còn khuyến khích họ tích cực cải tạo, hướng thiện, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với pháp luật. Do đó, đặc xá phải được thực hiện đúng đối tượng, đúng điều kiện, đúng trình tự, công khai, minh bạch, khách quan và chặt chẽ. Nếu bỏ sót người đủ điều kiện sẽ ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người chấp hành án; ngược lại, nếu để lọt người không đủ điều kiện vào danh sách đề nghị sẽ ảnh hưởng đến tính nghiêm minh, công bằng của pháp luật. 

Theo Luật Đặc xá, VKSND tối cao có trách nhiệm trực tiếp kiểm sát việc lập hồ sơ đề nghị đặc xá, thực hiện Quyết định đặc xá; đồng thời hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc VKSND các cấp thực hiện nhiệm vụ. Luật cũng nghiêm cấm việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn để đề nghị đặc xá cho người không đủ điều kiện hoặc không đề nghị đặc xá cho người đủ điều kiện. Trên cơ sở đó, năm 2026, ngành Kiểm sát xác định phương châm: Kiểm sát chủ động ngay từ đầu, kiểm sát từ hồ sơ, điều kiện, thông tin liên quan và xuyên suốt quá trình lập, thẩm định hồ sơ đến thực hiện Quyết định đặc xá bảo đảm không bỏ sót người đủ điều kiện và không để lọt người không đủ điều kiện.

Theo Vụ Kiểm sát giam giữ và thi hành án hình sự (Vụ 8), VKSND tối cao cho biết, ngay sau khi Chủ tịch nước ban hành Quyết định số 457/QĐ-CTN ngày 7/4/2026, VKSND tối cao đã ban hành Công văn số 1988/VKSTC-V8 ngày 13/4/2026 và Công văn số 2891/VKSTC-V8 ngày 26/5/2026 để hướng dẫn, chỉ đạo toàn Ngành, tập trung vào các nội dung cần kiểm sát trong việc lập hồ sơ, thực hiện Quyết định đặc xá và những điểm mới của các văn bản hướng dẫn về đặc xá.

Đồng chí Trần Hải Quân, Phó Viện trưởng VKSND tối cao, Ủy viên Hội đồng tư vấn đặc xá cùng đoàn kiểm tra trực tiếp đến kiểm tra công tác đặc xá năm 2026 tại Trại tạm giam số 2, Công an tỉnh Quảng Trị ngày 8/5/2026.

Điểm nổi bật trong công tác kiểm sát đặc xá năm 2026 là chủ động rà soát cả những trường hợp đủ điều kiện nhưng chưa được đề nghị đặc xá chứ không chỉ kiểm sát các hồ sơ đã được lập. VKSND tối cao đã trực tiếp kiểm sát việc lập hồ sơ tại 15 trại giam và 4 trại tạm giam thuộc Bộ Công an, ban hành 19 kết luận kiểm sát và kiến nghị khắc phục hạn chế, tồn tại; yêu cầu lập hồ sơ đề nghị đặc xá bổ sung đối với trường hợp đủ điều kiện, đồng thời xem xét những trường hợp có dấu hiệu vi phạm điều kiện đặc xá.

VKSND tối cao cũng chỉ đạo VKSND cấp tỉnh kiểm sát tại 39 trại giam thuộc Bộ Công an. Qua kiểm sát, VKSND tối cao (Vụ 8) và một số VKSND địa phương đã phát hiện, yêu cầu xem xét không đề nghị đặc xá đối với 51 trường hợp không đủ điều kiện, đồng thời yêu cầu lập hồ sơ đề nghị đặc xá bổ sung đối với 11 trường hợp đủ điều kiện nhưng chưa được đề nghị. Những kết quả này khẳng định kiểm sát đặc xá đã trở thành một cơ chế kiểm soát tính hợp pháp, khách quan và toàn diện của quá trình lập hồ sơ, bảo đảm hài hòa giữa chính sách khoan hồng và yêu cầu giữ vững tính nghiêm minh của pháp luật.

Đối với các trường hợp có dấu hiệu cần làm rõ, VKSND tối cao chỉ đạo 12 VKSND địa phương phối hợp xác minh thông tin về nhân thân, tiền án, tiền sự, hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy, việc thực hiện nghĩa vụ dân sự và các tình tiết liên quan đến điều kiện không được đặc xá. Việc kết hợp kiểm tra hồ sơ với xác minh thực tế góp phần hạn chế tình trạng thông tin chưa đầy đủ hoặc chưa chính xác dẫn đến đề nghị sai đối tượng.

Trong điều kiện khối lượng hồ sơ lớn, VKSND tối cao vẫn bảo đảm tiến độ gắn với chất lượng thẩm tra. Năm 2026, đã thẩm tra 10.579 hồ sơ, gồm 10.509 hồ sơ đề nghị đặc xá theo diện thông thường, 13 hồ sơ đề nghị đặc xá trong trường hợp đặc biệt và 57 hồ sơ đề nghị không đặc xá. Qua thẩm tra 10.522 hồ sơ đề nghị đặc xá, Viện kiểm sát yêu cầu bổ sung, đính chính tài liệu đối với 170 hồ sơ thiếu thông tin; nghiên cứu, thẩm tra kỹ 146 hồ sơ thuộc diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực theo dõi, chỉ đạo và các vụ án dư luận xã hội đặc biệt quan tâm. Kết quả, Viện kiểm sát nhất trí đề nghị đặc xá 10.491 hồ sơ, không nhất trí 31 hồ sơ. Đối với 57 hồ sơ đề nghị không đặc xá, Viện kiểm sát nhất trí không đặc xá 54 hồ sơ và đề nghị đặc xá đối với 3 hồ sơ do xác định không thuộc trường hợp vi phạm điều kiện không được đề nghị; các đề nghị này được chấp nhận.

5 bài học kinh nghiệm

Từ thực tiễn công tác đặc xá năm 2026, Vụ 8, VKSND tối cao nêu lên 5 bài học kinh nghiệm. 

Một là, xác định đúng vị trí, vai trò của công tác kiểm sát ngay từ đầu. Kiểm sát phải được thực hiện từ khâu lập hồ sơ, rà soát điều kiện, tiêu chuẩn đến thẩm tra, xét duyệt, tạo thành một khâu kiểm soát pháp lý cần thiết, góp phần bảo đảm người đủ điều kiện được xem xét và người không đủ điều kiện không được đề nghị. 

Hai là, kiểm sát phải có trọng tâm, trọng điểm, gắn kiểm tra hồ sơ với xác minh, đối chiếu thông tin. Kiểm sát viên cần chủ động nhận diện những trường hợp có dấu hiệu cần làm rõ về nhân thân, tiền án, tiền sự, hành vi phạm tội, nghĩa vụ dân sự và các điều kiện không được đề nghị đặc xá; từ đó phối hợp xác minh, bảo đảm kiểm sát thực chất việc tuân thủ pháp luật, không dừng ở kiểm tra hồ sơ đơn thuần.

Đồng chí Trần Hải Quân, Phó Viện trưởng VKSND tối cao, Ủy viên Hội đồng tư vấn đặc xá kiểm tra việc triển khai, thực hiện công tác đặc xá năm 2026 tại Trại tạm giam Công an tỉnh Quảng Ninh ngày 28/4/2026.

Ba là, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan trong toàn bộ quá trình đặc xá. Sự phối hợp thường xuyên giữa cơ sở giam giữ, Cơ quan thi hành án hình sự, Tòa án và Viện kiểm sát ngay từ đầu giúp nâng cao chất lượng hồ sơ, hạn chế sai sót và giảm việc phải điều chỉnh ở các bước sau. Ở cấp Trung ương, sự phối hợp giữa Hội đồng tư vấn đặc xá và các cơ quan liên quan tạo điều kiện giải quyết thận trọng, thống nhất đối với những hồ sơ phức tạp, nhạy cảm.

Bốn là, bảo đảm sự thống nhất trong lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện trong toàn Ngành. VKSND tối cao kịp thời hướng dẫn, xác định rõ nội dung trọng tâm, phân công trách nhiệm, trực tiếp kiểm sát và chỉ đạo VKSND địa phương; qua đó thống nhất nhận thức, phương pháp và yêu cầu kiểm sát, nhất là đối với những vấn đề mới hoặc còn có cách hiểu khác nhau. 

Năm là, gắn trách nhiệm kiểm sát với yêu cầu bảo đảm chính sách đặc xá đúng đối tượng, đúng điều kiện, đúng pháp luật. Hiệu quả của đặc xá không chỉ thể hiện ở số lượng người được hưởng chính sách khoan hồng mà còn ở tính chính xác, chặt chẽ của quá trình xét duyệt. Kiểm sát tốt góp phần phát hiện, khắc phục thiếu sót từ cơ sở, bổ sung trường hợp đủ điều kiện, loại trường hợp không đủ điều kiện và bảo đảm hồ sơ có căn cứ trước khi xem xét ở các cấp.