Nhìn từ phương pháp đánh giá chứng cứ và yêu cầu tính nhất quán trong xét xử án hành chính

Qua nghiên cứu Bản án phúc thẩm số 574/2025/HC-PT ngày 14/5/2025, của Tòa án nhân dân cấp cao tại TP HCM (nay là Tòa Phúc thẩm - Tòa án nhân dân tối cao tại TP HCM) và Bản án phúc thẩm số 240/2025/HC-PT ngày 15/9/2025 của Tòa Phúc thẩm - Tòa án nhân dân tối cao tại TP HCM, có thể nhận thấy hai vụ án có cấu trúc pháp lý tương đồng, hệ thống chứng cứ tương tự, nhưng cách đánh giá chứng cứ và áp dụng pháp luật lại khác nhau, dẫn đến hai phán quyết trái ngược.

Điểm đáng chú ý là sự khác biệt này không nằm ở việc có hay không có Kết luận thanh tra, cũng không nằm ở việc UBND cấp xã có thay đổi xác nhận hay không, mà nằm ở cách Hội đồng xét xử phân tích nội dung của các chứng cứ đó và xác định hệ quả pháp lý của chúng.

Những điểm tương đồng có ý nghĩa quyết định của hai vụ án

Thứ nhất, trong cả hai vụ án, người khởi kiện đều đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Giấy chứng nhận này chưa bị thu hồi bằng một quyết định hành chính có hiệu lực pháp luật. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi trong hệ thống pháp luật đất đai, Giấy chứng nhận là căn cứ xác lập và ghi nhận quyền sử dụng đất hợp pháp của người dân.

Thứ hai, cả hai vụ án đều phát sinh khi người dân thực hiện thủ tục hành chính liên quan đến quyền sử dụng đất thì bị cơ quan đăng ký đất đai từ chối giải quyết. Lý do từ chối trong cả hai trường hợp đều dựa vào Kết luận thanh tra năm 2018 và việc UBND cấp xã thu hồi văn bản xác nhận về nguồn gốc, hiện trạng sử dụng đất.

Kiểm sát viên cao cấp Hà Văn Hiến tại phiên tòa phúc thẩm.

Thứ ba, cả hai vụ án đều có Quyết định kháng nghị phúc thẩm của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh. Điều này cho thấy ở cả hai trường hợp, cơ quan Kiểm sát đều nhận thấy cần phải xem xét lại Bản án sơ thẩm để bảo đảm việc áp dụng pháp luật đúng đắn. Nói cách khác, cả hai vụ án đều được đặt trong một điều kiện tố tụng tương đương về mức độ kiểm sát và yêu cầu đánh giá lại chứng cứ.

Như vậy, xét về cấu trúc pháp lý, hệ thống chứng cứ và bối cảnh tố tụng, hai vụ án có tính chất tương đồng ở mức độ đáng kể. Chính vì vậy, việc hai Bản án phúc thẩm đưa ra hai kết quả xét xử khác nhau đặt ra câu hỏi: sự khác biệt nằm ở đâu?

Sự khác biệt trong phương pháp đánh giá chứng cứ

Tại Bản án số 240, Hội đồng xét xử lựa chọn cách tiếp cận đi vào nội dung cụ thể của chứng cứ. Tòa án phân tích rõ Kết luận thanh tra, đặc biệt lưu ý tại mục IV có nội dung “không xem xét thu hồi Giấy chứng nhận đã cấp; công nhận quyền sử dụng đất của từng hộ theo quy định của pháp luật”.

Chi tiết này được coi là yếu tố then chốt, bởi nếu chính cơ quan thanh tra không kiến nghị thu hồi quyền sử dụng đất và trên thực tế cũng chưa có quyết định thu hồi, thì quyền của người sử dụng đất vẫn tồn tại hợp pháp. Từ cách hiểu này, Hội đồng xét xử cho rằng việc cơ quan đăng ký đất đai từ chối giải quyết thủ tục là không có cơ sở pháp lý và tuyên chấp nhận yêu cầu khởi kiện.

Ngược lại, tại Bản án số 574, dù cũng có Kết luận thanh tra và sự thay đổi xác nhận của UBND xã, Tòa án lại nhìn nhận các yếu tố này theo hướng thận trọng hơn. Bản án không phân tích sâu nội dung cụ thể của Kết luận thanh tra về việc có hay không kiến nghị thu hồi, mà coi sự tồn tại của kết luận và việc thay đổi xác nhận là đủ để xác định hồ sơ chưa đủ điều kiện giải quyết. Từ đó, Tòa án chấp nhận quan điểm của cơ quan hành chính và bác yêu cầu khởi kiện.

Kiểm sát viên cao cấp Phạm Văn Nhàn tại phiên tòa phúc thẩm.

Sự khác biệt này cho thấy hai phương pháp đánh giá chứng cứ khác nhau. Một phương pháp đặt trọng tâm vào nội dung cụ thể của từng văn bản và hệ quả pháp lý trực tiếp của nó đối với quyền của người dân. Phương pháp còn lại thiên về đánh giá tổng thể bối cảnh vụ việc và ưu tiên sự thận trọng trong quản lý hành chính. Khi hai phương pháp này được áp dụng cho hai vụ án có tính chất tương đồng, kết quả tất yếu là hai phán quyết khác nhau.

Điều đáng lưu ý là sự khác biệt này diễn ra trong bối cảnh cả hai vụ án đều có kháng nghị phúc thẩm của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh. Điều đó cho thấy yêu cầu bảo đảm áp dụng pháp luật đúng đắn và thống nhất đã được đặt ra ở cả hai trường hợp. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng vẫn không đồng nhất, làm nổi bật hơn vấn đề về tiêu chí đánh giá chứng cứ.

Trong quan hệ hành chính, đặc biệt là trong lĩnh vực đất đai, quyền của người dân chỉ có thể bị hạn chế khi có căn cứ pháp lý rõ ràng và cụ thể. Nếu Giấy chứng nhận chưa bị thu hồi bằng một quyết định hành chính hợp pháp, thì về nguyên tắc, quyền đó vẫn đang tồn tại. 

Điều cần được làm rõ trong các vụ án như vậy là Kết luận thanh tra có tự thân làm thay đổi quyền của người dân hay không, hay chỉ là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền xem xét ban hành quyết định tiếp theo? Nếu chính Kết luận thanh tra đã ghi “không xem xét thu hồi Giấy chứng nhận đã cấp”, thì việc sử dụng văn bản này để từ chối mọi thủ tục hành chính cần được cân nhắc rất chặt chẽ. 

Nếu tiêu chí là chỉ khi có quyết định thu hồi hoặc văn bản xử lý cụ thể thì mới được từ chối giải quyết thủ tục, thì tiêu chí này cần được áp dụng thống nhất. Ngược lại, nếu chỉ cần có Kết luận thanh tra và sự thay đổi xác nhận của UBND xã là đủ để từ chối, thì cách hiểu đó cũng cần được áp dụng đồng đều cho các vụ án tương tự. Sự không thống nhất trong tiêu chí sẽ dẫn đến kết quả khó dự đoán.

Theo quan điểm cá nhân, cách tiếp cận của Bản án số 240 bảo đảm tính logic, chặt chẽ hơn giữa đánh giá chứng cứ và hệ quả tuyên xử. Hội đồng xét xử đã đi từ nội dung cụ thể của chứng cứ đến xác định hệ quả pháp lý, rồi từ đó đưa ra phán quyết. Trong khi đó, việc Bản án số 574 dựa trên sự tồn tại của “vướng mắc” mà chưa làm rõ nội dung và hệ quả trực tiếp của từng chứng cứ dẫn đến thiếu nhất quán trong lập luận.

Yêu cầu về tính nhất quán trong xét xử án hành chính: Tính nhất quán không có nghĩa là mọi vụ án phải có kết quả giống nhau, mà là những vụ án có bản chất tương tự phải được xem xét theo cùng một nguyên tắc. Khi hai vụ án có nền tảng pháp lý, hệ thống chứng cứ và điều kiện tố tụng tương đương, thậm chí đều có kháng nghị phúc thẩm của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, nhưng lại có hai phán quyết trái ngược, thì yêu cầu đặt ra là phải làm rõ tiêu chí phân biệt.

Nếu sự khác biệt không nằm ở tình tiết thực tế cụ thể, thì sự khác biệt nằm ở phương pháp đánh giá chứng cứ. Và khi phương pháp đánh giá khác nhau, kết quả sẽ khác nhau. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng dự đoán của người dân khi thực hiện quyền của mình.

Trong một nhà nước pháp quyền, sự dự đoán được của pháp luật là yếu tố quan trọng để bảo đảm niềm tin xã hội. Người dân cần biết rằng trong những hoàn cảnh tương tự, họ sẽ được đối xử theo những nguyên tắc giống nhau. Nếu kết quả phụ thuộc quá nhiều vào cách nhìn nhận khác nhau giữa các Hội đồng xét xử trong những vụ án cùng tính chất, thì sự ổn định của thực tiễn xét xử sẽ bị ảnh hưởng.

Từ hai Bản án nêu trên, có thể thấy nhu cầu cần tổng kết và làm rõ tiêu chí đánh giá giá trị của Kết luận thanh tra trong các vụ án hành chính về đất đai, đặc biệt trong trường hợp Giấy chứng nhận chưa bị thu hồi. Chỉ khi phương pháp đánh giá chứng cứ được xác định rõ và áp dụng thống nhất, hoạt động xét xử hành chính mới thực sự bảo đảm được tính công bằng, minh bạch và tạo dựng được niềm tin bền vững của người dân vào hệ thống tư pháp.