    |
 |
| Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì phiên làm việc chiều 23/8/2026 tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại Hội trường Diên Hồng về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). Ảnh: Media Quốc hội |
Luật hóa các quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản theo Nghị quyết số 164/2024/QH15
Trong thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ án về kinh tế, tham nhũng, chức vụ có quy mô lớn, việc quản lý và xử lý vật chứng, tài sản bị kê biên, phong tỏa luôn là một trong những thách thức phức tạp nhất đối với các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng.
Nhiều tài sản có giá trị lớn như: bất động sản, dự án đang triển khai, cổ phiếu, chứng khoán, trang thiết bị sản xuất, hay các phương tiện giao thông phải chịu cảnh “đóng băng” trong suốt quá trình điều tra, truy tố, xét xử kéo dài do nhiều nguyên nhân khách quan. Hệ quả là tài sản bị xuống cấp nghiêm trọng, mất mát giá trị kinh tế, gây lãng phí nguồn lực xã hội, đồng thời làm giảm tỷ lệ thu hồi tài sản cho Nhà nước và bồi thường cho bị hại.
Nhằm tháo gỡ căn bản khó khăn, vướng mắc này, Điều 112 dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) đã chính thức luật hóa cơ chế xử lý sớm vật chứng, tài sản - một chính sách đột phá được kế thừa và phát triển từ kết quả thí điểm theo Nghị quyết số 164/2024/QH15 của Quốc hội.
|
Dự thảo Bộ luật đã thể chế hóa đầy đủ nhiều chủ trương của Đảng với sáu nhóm chính sách lớn
|
 |
| Đại biểu Lê Văn Đông, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu thảo luận tại Hội trường Diên Hồng về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), chiều 23/8/2026 tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Media Quốc hội |
“Tôi cơ bản thống nhất rất cao với sự cần thiết, phạm vi và các nội dung sửa đổi lớn trong dự thảo Bộ luật. Đây là một trong năm đạo luật có tính nền tảng, là trung tâm của hệ thống pháp luật, có ý nghĩa rất quan trọng, vừa trực tiếp phục vụ yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền, cải cách tư pháp, đấu tranh phòng chống tội phạm. Dự thảo đã thể chế hóa đầy đủ nhiều chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, chuyển đổi số, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, nâng cao hiệu quả tố tụng với sáu nhóm chính sách lớn đã được thực tiễn thông qua…”.
|
Theo đó, khoản 1 và khoản 2 Điều 112 Dự thảo quy định: Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện Công tố và Kiểm sát xét xử phúc thẩm Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án, Phó Chánh án Tòa án, Chánh tòa, Phó Chánh tòa Tòa Phúc thẩm Tòa án nhân dân tối cao, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa, Hội đồng xét xử có thể quyết định xử lý sớm vật chứng, tài sản trong trường hợp cần thiết để kịp thời khắc phục hậu quả thiệt hại, tránh thất thoát, lãng phí, thu hồi nhanh tài sản nhưng không làm ảnh hưởng đến việc chứng minh, giải quyết vụ việc, vụ án.
Việc xử lý sớm vật chứng, tài sản có thể được thực hiện trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án; bảo đảm lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; bảo đảm sự giám sát, kiểm soát quyền lực chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền
Mục tiêu cốt lõi của quy định này là nhằm kịp thời khắc phục hậu quả thiệt hại, tránh thất thoát, lãng phí, thu hồi nhanh tài sản nhưng phải bảo đảm nguyên tắc không làm ảnh hưởng đến việc chứng minh, giải quyết vụ việc, vụ án; bảo đảm lợi ích Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; bảo đảm sự giám sát, kiểm soát quyền lực chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền. Quy định này giúp các cơ quan tố tụng chủ động giải quyết ngay khi đủ điều kiện, không phải chờ đến khi bản án có hiệu lực pháp luật hoặc vụ án bị đình chỉ như trước đây.
Tại khoản 3 Điều 112, Dự thảo thiết kế 4 biện pháp xử lý sớm cụ thể, tương ứng với từng loại tài sản và hoàn cảnh thực tế.
Biện pháp thứ nhất, quy định tại điểm a, cho phép trả lại tiền cho bị hại hoặc gửi tiền vào ngân hàng để chờ xử lý trong trường hợp vật chứng, tài sản là tiền đã thu giữ, tạm giữ, phong tỏa.
Điều kiện áp dụng là cơ quan tiến hành tố tụng xác định rõ chủ sở hữu, bị hại, số tiền bị thiệt hại, đồng thời có văn bản đề nghị của bị hại hoặc người đại diện của họ và văn bản đề nghị của bị can, bị cáo hoặc người khác là chủ sở hữu của vật chứng, tài sản.
Quy định này bảo đảm quyền lợi trực tiếp của bị hại, người khác là chủ sở hữu của vật chứng, tài sản, đưa dòng vốn quay trở lại lưu thông kinh tế thay vì nằm bất động trong tài khoản tạm giữ.
Biện pháp thứ hai, tại điểm b, cho phép nộp tiền bảo đảm để hủy bỏ việc thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa vật chứng, tài sản trong trường hợp vật chứng, tài sản là bất động sản, tài sản gắn liền với đất, giấy tờ có giá, chứng khoán hoặc trang thiết bị, phương tiện, vật tư trong sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đã thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa.
Điều kiện áp dụng là vật chứng, tài sản thuộc quyền sở hữu, quản lý hợp pháp của người bị buộc tội hoặc tổ chức, cá nhân khác có liên quan, nếu họ có nhu cầu khai thác, sử dụng và có văn bản đề nghị nộp tiền bảo đảm để nhận lại tài sản.
Biện pháp này hướng tới nhóm tài sản thuộc quyền sở hữu, quản lý hợp pháp của người bị buộc tội hoặc tổ chức, cá nhân khác liên quan, nếu họ có nhu cầu khai thác, sử dụng và có văn bản đề nghị nộp tiền bảo đảm để nhận lại tài sản.
Để bảo đảm ngăn ngừa thất thoát, số tiền nộp bảo đảm không được thấp hơn giá của vật chứng, tài sản theo kết luận định giá tài sản.
Đây là giải pháp nhân văn và thực tiễn, giúp các doanh nghiệp liên quan đến vụ việc, vụ án tránh được nguy cơ phá sản, duy trì công ăn việc làm cho người lao động, đồng thời Nhà nước vẫn nắm giữ khoản tiền bảo đảm tương đương với giá trị tài sản.
Biện pháp thứ ba và thứ tư, quy định tại điểm c và điểm d, mua bán, chuyển nhượng vật chứng, tài sản và xử lý tiền thu được từ việc mua bán, chuyển những hoặc giao vật chứng, tài sản cho chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp để quản lý, khai thác, sử dụng.
Cụ thể, điểm c cho phép mua bán, chuyển nhượng vật chứng, tài sản và xử lý tiền thu được từ việc mua bán, chuyển nhượng trong trường hợp vật chứng, tài sản là bất động sản, tài sản gắn liền với đất, giấy tờ có giá, chứng khoán hoặc trang thiết bị, phương tiện, vật tư trong sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đã thu giữ, tạm giữ, kê biên, phong tỏa mà thuộc quyền sở hữu, quản lý hợp pháp của người bị buộc tội hoặc tổ chức, cá nhân khác có liên quan và không có tranh chấp, được mua bán, chuyển nhượng theo quy định của pháp luật, nếu họ có văn bản đề nghị cho bán, chuyển nhượng.
|
 |
| Đại diện Viện kiểm sát trực tiếp kiểm sát việc tiêu huỷ vật chứng của vụ án hình sự. (Ảnh minh hoạ) |
Điểm d cho phép giao vật chứng, tài sản cho chủ sở hữu, người quản lý hợp pháp để quản lý, khai thác, sử dụng trong trường hợp vật chứng, tài sản là bất động sản, tài sản gắn liền với đất hoặc trang thiết bị, phương tiện, vật tư trong sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đã thu giữ, tạm giữ, kê biên, nếu có văn bản đề nghị của chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp vật chứng, tài sản.
Các biện pháp xử lý sớm vật chứng, tài sản này đòi hỏi quy trình giám sát chặt chẽ. Theo khoản 4 Điều 112, trường hợp xét thấy không còn đủ căn cứ, điều kiện áp dụng, không còn cần thiết hoặc có thể thay bằng biện pháp xử lý khác thì người có thẩm quyền đã ra quyết định xử lý vật chứng, tài sản phải ra ngay quyết định hủy bỏ biện pháp xử lý vật chứng, tài sản, trừ biện pháp quy định tại điểm a và điểm c khoản 3 Điều này đã thực hiện xong.
Sự chuyển tiếp pháp lý cũng được quy định chặt chẽ tại khoản 3 Điều 513 dự thảo Bộ luật, theo đó “Đối với những trường hợp vật chứng, tài sản đang được xử lý theo Nghị quyết số 164/2024/QH15 mà đến ngày 01 tháng 7 năm 2027 chưa kết thúc thì tiếp tục thực hiện theo quy định Nghị quyết số 164/2024/QH15”.
Bổ sung cơ chế xử lý vật chứng giảm giá trị nhanh hoặc có chi phí bảo quản lớn
Song song với cơ chế xử lý sớm vật chứng, tài sản quy mô lớn, dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) còn tập trung giải quyết bất cập lớn, tồn tại nhiều năm qua trong thực tiễn giải quyết vụ án, đó là việc quản lý và xử lý các loại vật chứng có đặc thù riêng biệt.
Dưới sự điều chỉnh của Bộ luật ??? năm 2015, vật chứng dạng này khá hẹp, hầu như chỉ khu biệt ở nhóm “mau hỏng hoặc khó bảo quản” thông thường (như thực phẩm, nông sản dễ phân hủy…). Tuy nhiên, thực tế chứng minh có rất nhiều loại vật chứng tuy không hư hỏng sinh học nhưng lại giảm giá trị nhanh theo xu hướng thị trường (như đồ công nghệ, điện thoại di động, thiết bị điện tử…) hoặc đòi hỏi chi phí bảo quản lớn vượt quá giá trị thực tế của chính vật chứng đó (như các lô hóa chất độc hại, phương tiện giao thông cũ nát chất đống trong các kho bãi tạm giữ…).
|
 |
| Cán bộ phân trại tạm giam Khoái Châu kiểm kê kho vật chứng bằng phương pháp đối chiếu dữ liệu điện tử với vật chứng thực tế (Ảnh minh họa: CTTĐT Công an tỉnh Hưng Yên). |
Nhận diện rõ bất cập này, điểm c khoản 3 Điều 111 của Dự thảo đã bổ sung nhóm vật chứng “giảm giá trị nhanh, chi phí bảo quản lớn” vào diện xử lý đặc thù.
Theo đó: Vật chứng thuộc loại mau hỏng hoặc khó bảo quản, giảm giá trị nhanh, chi phí bảo quản lớn có thể được bán theo quy định của pháp luật; trường hợp không còn giá trị sử dụng thì tiêu hủy; trường hợp không bán được thì giao cho cơ quan có thẩm quyền xử lý theo quy định của pháp luật.
Đồng thời, giao Chính phủ quy định về vật chứng mau hỏng hoặc khó bảo quản, giảm giá trị nhanh, chi phí bảo quản lớn; cơ quan có thẩm quyền xử lý.
Sự bổ sung này là hành lang pháp lý quan trọng, giúp giải phóng diện tích các kho bãi tạm giữ, kho bảo quản vật chứng, tránh tình trạng Nhà nước phải chi trả những khoản tiền lớn để bảo quản những tài sản mà giá trị còn lại rất nhỏ.
Đồng thời, quy trình bảo quản vật chứng tại Điều 95 cũng được Ban soạn thảo đổi mới mạnh mẽ. Tại điểm b khoản 1 Điều 95 quy định: “Vật chứng là tiền, vàng, bạc, kim khí quý, đá quý, đồ cổ, chất nổ, chất cháy, chất độc, chất phóng xạ, vũ khí quân dụng phải được giám định ngay sau khi thu thập và phải chuyển ngay để bảo quản tại Kho bạc Nhà nước, tổ chức tín dụng hoặc cơ quan chuyên trách khác để chờ xử lý. Nếu vật chứng là tiền, vàng, bạc, kim khí quý, đá quý, đồ cổ lưu dấu vết của tội phạm thì tiến hành niêm phong theo quy định tại điểm a khoản này; vật chứng là vi khuẩn nguy hại, bộ phận cơ thể người, mẫu mô, mẫu máu và các mẫu vật khác của cơ thể người được bảo quản tại cơ quan chuyên trách theo quy định của pháp luật”.
Đặc biệt, điểm đ khoản 1 Điều 95 đã bổ sung “Viện kiểm sát nhân dân” vào nhóm các cơ quan có trách nhiệm bảo quản vật chứng trong các giai đoạn tố tụng và kéo dài trách nhiệm này cho đến giai đoạn “thi hành án”.
Theo đó: “Vật chứng đưa về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng bảo quản thì cơ quan Công an nhân dân, Quân đội nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có trách nhiệm bảo quản vật chứng trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án”.
Tiếp tục hoàn thiện các quy định về biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt
Bên cạnh việc luật hóa các quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản theo Nghị quyết số 164/2024/QH15; bổ sung cơ chế xử lý vật chứng giảm giá trị nhanh hoặc có chi phí bảo quản lớn, dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) cũng đồng thời tiếp tục hoàn thiện các quy định về biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt và những vấn đề phát sinh trong thực tiễn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 như bổ sung 2 biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt; mở rộng trường hợp áp dụng biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp liên quan đến nhiều quốc gia…
|
 |
| Đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Trung ương Đảng, Viện trưởng VKSND tối cao, đại diện Cơ quan soạn thảo Bộ luật phát biểu tiếp thu, giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu quan tâm tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, ngày 23/8/2026. Ảnh: Media Quốc hội |
Các sửa đổi, bổ sung trong dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) vừa trình Quốc hội khóa XVI xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất (tháng 8/2026) cơ bản đã thể hiện tư duy lập pháp đổi mới mạnh mẽ, phù hợp với thực tiễn đã được kiểm nghiệm và hướng tới tiệm cận các chuẩn mực pháp lý tiên tiến trên thế giới.
Để tiếp tục hoàn thiện dự án Bộ luật trình Quốc hội xem xét, thông qua vào Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026) tới đây, đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Viện trưởng VKSND tối cao, đại diện Cơ quan soạn thảo Bộ luật đã phát biểu khẳng định tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất (tháng 8/2026) vừa qua: “VKSND tối cao trân trọng cảm ơn các ý kiến tâm huyết, sâu sắc, trách nhiệm của các vị đại biểu Quốc hội. Ban soạn thảo rất mong tiếp tục nhận được sự đóng góp ý kiến sâu sắc của các đại biểu trong thời gian tới để hoàn thiện dự án Bộ luật đạt chất lượng tốt nhất”.