    |
 |
| Đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Viện trưởng VKSND tối cao tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội |
Sau hơn 8 năm thi hành, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã bộc lộ một số hạn chế, nhất là về thủ tục tố tụng còn phức tạp, thủ tục rút gọn chưa phát huy đầy đủ hiệu quả, quy định về chứng cứ điện tử và tố tụng trên môi trường số chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Trong khi đó, yêu cầu cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số, đấu tranh phòng, chống tội phạm và hội nhập quốc tế đặt ra những yêu cầu mới.
Vì vậy, tinh thần xuyên suốt của dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) trình tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026 vừa qua do VKSND tối cao chủ trì soạn thảo, đó là: tố tụng tinh gọn hơn, xử lý nhanh hơn, chính sách phân hóa hơn, kiểm soát quyền lực chặt chẽ hơn và phương thức tố tụng hiện đại hơn; đồng thời bảo đảm đầy đủ quyền con người, quyền công dân và tính khách quan, công bằng của tố tụng hình sự.
Dự thảo Bộ luật (tính đến thời điểm trình tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026 do Vụ Pháp chế, VKSND tối cao cung cấp cho PV Báo Bảo vệ pháp luật) gồm 514 điều, kết cấu thành 9 phần, 36 chương, bao quát toàn bộ các giai đoạn và lĩnh vực của tố tụng hình sự, tập trung vào 6 nhóm vấn đề lớn.
Trong chuyên đề này, Báo Bảo vệ pháp luật sẽ tập trung đi sâu phân tích, làm rõ 6 nhóm vấn đề lớn trong dự thảo Bộ luật để góp phần làm sáng tỏ thêm ý nghĩa, tầm quan trọng cũng như giá trị của việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự lần này.
|
 |
| Đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Viện trưởng VKSND tối cao tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội |
Bài 1: Đổi mới thủ tục tố tụng hình sự theo hướng tinh gọn, hiệu quả
Một trong những điểm nổi bật của dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) được trình tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026, đó là các quy định về đổi mới thủ tục tố tụng được thiết kế theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Dự thảo Bộ luật đã hoàn thiện và mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục rút gọn, trong đó bổ sung trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng.
Thực trạng cần tháo gỡ
Theo VKSND tối cao, hiện nay, nhiều vụ án, đặc biệt là vụ án về các tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, người phạm tội đã có thái độ hợp tác tích cực, tự nguyện khai báo, thừa nhận hành vi phạm tội, chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại hoặc có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả nếu được tạo điều kiện về thời gian.
Tuy nhiên, pháp luật tố tụng hình sự hiện hành chưa có cơ chế để ghi nhận, khuyến khích các trường hợp này. Các cơ quan tiến hành tố tụng chỉ có thể tiếp tục giải quyết theo thủ tục thông thường hoặc áp dụng các chế định hiện có như tạm đình chỉ, gia hạn thời hạn tố tụng, trong khi các chế định này không được thiết kế nhằm mục đích tạo điều kiện cho người phạm tội thực hiện cam kết khắc phục hậu quả.
|
 |
| Các đại biểu Quốc hội tham gia thảo luận, góp ý vào dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội. |
Theo VKSND tối cao, điều này làm giảm hiệu quả của chính sách hình sự, chưa tạo động lực đầy đủ để người phạm tội chủ động hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời chưa đáp ứng yêu cầu nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản và khắc phục thiệt hại do tội phạm gây ra.
Để giải quyết bất cập nêu trên, dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) lần này đã đề xuất bổ sung nguyên tắc quan trọng tại Điều 22. “Bảo đảm phân hóa thủ tục tố tụng hình sự để áp dụng chính sách khoan hồng”.
Theo đó, khoản 2 Điều 22 dự thảo Bộ luật quy định: Trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng thì có thể áp dụng thủ tục rút gọn theo quy định của Bộ luật này. Đồng thời, quy định cụ thể về thủ tục rút gọn áp dụng trong trường hợp này (Chương XXXI dự thảo Bộ luật).
Đây là một chính sách tiến bộ; vừa đảm bảo tính nghiêm minh, vừa thể hiện tính nhân văn của pháp luật, đáp ứng yêu cầu từ thực tiễn và quá trình cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.
Điều kiện áp dụng chặt chẽ, nghiêm ngặt
Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) quy định chặt chẽ: việc áp dụng thủ tục thủ tục rút gọn, trong đó bổ sung trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng, phải dựa trên nguyên tắc tự nguyện, người bị buộc tội được giải thích đầy đủ về quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý; lời nhận tội phải phù hợp với các chứng cứ khách quan khác và không được coi là chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.
|
 |
| Các đại biểu Quốc hội tham dự Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội |
Theo đó, khoản 1 Điều 457 về điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn đối với trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng, dự thảo Bộ luật quy định:
Cơ quan tiến hành tố tụng có thể áp dụng thủ tục rút gọn trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm khi có đủ các điều kiện sau:
Bị can, bị cáo tự nguyện thừa nhận hành vi phạm tội, tội danh, chứng cứ và các tình tiết khách quan của vụ án, chấp nhận hình phạt, biện pháp tư pháp để được hưởng khoan hồng theo quy định của Bộ luật này và Bộ luật Hình sự;
Trường hợp hành vi phạm tội gây thiệt hại thì bị can, bị cáo đã khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại hoặc có cam kết và biện pháp cụ thể để tiếp tục khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại;
Có biên bản ghi nhận việc bị can tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, biện pháp tư pháp và đồng ý áp dụng thủ tục rút gọn. Việc lập biên bản có sự tham gia của người bào chữa theo quy định của Bộ luật này; trường hợp không có người bào chữa thì cơ quan tiến hành tố tụng mời người chứng kiến;
Có đủ chứng cứ xác định hành vi phạm tội, người thực hiện tội phạm và các tình tiết của vụ án; nội dung nhận tội phù hợp với các chứng cứ khác của vụ án.
Cùng với đó, khoản 2 Điều 457 dự thảo Bộ luật quy định: Thủ tục rút gọn quy định tại Điều này có thể được áp dụng trong xét xử phúc thẩm khi có đủ điều kiện theo quy định tại khoản 2 Điều 447 của Bộ luật này (khoản 2 Điều 447: Tòa án phải áp dụng thủ tục rút gọn bắt buộc trong xét xử phúc thẩm khi vụ án chỉ có kháng cáo, kháng nghị giảm nhẹ hình phạt hoặc cho bị cáo hưởng án treo, giảm trách nhiệm dân sự).
Bên cạnh đó, dự thảo Bộ luật cũng đồng thời quy định rõ thẩm quyền, trình tự, thời hạn và cơ chế hủy bỏ thủ tục rút gọn khi điều kiện áp dụng không còn, qua đó góp phần rút ngắn thời gian giải quyết vụ án nhưng vẫn bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa và tính khách quan của hoạt động tố tụng.
Tách riêng Chương về thủ tục rút gọn làm 3 mục để bảo đảm rõ ràng
VKSND tối cao cho biết, theo dự thảo BLTTHS (sửa đổi) đã trình Quốc hội, hiện thủ tục rút gọn đối với trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, nhận hình phạt đang được thiết kế theo hướng gộp chung với quy định của thủ tục rút gọn hiện hành.
|
 |
| Các đại biểu Quốc hội tham dự Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội. |
Tuy nhiên, để bảo đảm rõ ràng, thuận lợi cho quá trình áp dụng, VKSND tối cao đề xuất chỉnh sửa lại theo hướng tách riêng Chương về thủ tục rút gọn làm 3 mục, cụ thể như sau:
Mục 1 – Những quy định chung (từ Điều 444 đến Điều 446): Quy định phạm vi áp dụng, nguyên tắc chung và việc chuyển đổi linh hoạt từ thủ tục rút gọn sang thủ tục chung.
Mục 2 - Thủ tục rút gọn bắt buộc (từ Điều 447 đến Điều 456): Dành riêng cho các trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội bị bắt quả tang hoặc người đó tự thú, đầu thú; sự việc phạm tội đơn giản, chứng cứ rõ ràng và tội phạm đã thực hiện là tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng.
Mục 3 - Thủ tục rút gọn trong trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng (từ Điều 457 đến Điều 466).
Việc phân tách này giúp cho cấu trúc của Bộ luật trở nên khoa học, logic hơn và áp dụng thuận lợi trong quá trình triển khai, thực hiện. Theo VKSND tối cao, qua quá trình trao đổi, các bộ, ngành đã cơ bản nhất trí theo hướng thiết kế này.
(còn tiếp)