Bài 3: 12 vụ án dân sự công ích - từ kiến nghị đến hành động tố tụng

Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội mở ra một cơ chế pháp lý mới trong hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân. Nếu việc bảo vệ lợi ích công có thể được thực hiện thông qua kiến nghị, yêu cầu hoặc thúc đẩy cơ quan, tổ chức có thẩm quyền thực hiện trách nhiệm của mình, thì cơ chế thí điểm còn tạo điều kiện để Viện kiểm sát trực tiếp khởi kiện vụ án dân sự trong những trường hợp cần thiết.

VKSND khu vực 2, TP HCM tham gia phiên tòa vụ án bảo vệ lợi ích công.

Tại TP Hồ Chí Minh, việc thực hiện quyền khởi kiện này không được nhìn nhận đơn thuần là gia tăng thêm một loại việc trong hoạt động tố tụng dân sự. Quan trọng hơn, đây là bước chuyển từ phát hiện vi phạm sang chủ động yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích bị xâm phạm, đặt ra những yêu cầu mới về tư duy nghiệp vụ, kỹ năng kiểm tra, xác minh, thu thập chứng cứ và bản lĩnh của Kiểm sát viên khi tham gia tố tụng.

12 vụ án - một bước chuyển đáng chú ý

Đến ngày 17/9/2026, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã trực tiếp khởi kiện 12 vụ án dân sự công ích. Các đơn vị đã phát sinh vụ án khởi kiện gồm: VKSND khu vực 2, VKSND khu vực 3, VKSND khu vực 4, VKSND khu vực 5, khu vực 9 và VKSND khu vực 11.

Con số 12 vụ án chưa phải là lớn nếu đặt cạnh hàng nghìn vụ việc đã được tiếp nhận, kiểm tra, xử lý. Nhưng ý nghĩa của nó không nằm ở số lượng. Mỗi quyết định khởi kiện thể hiện việc Viện kiểm sát đã đi qua một quá trình xem xét, cân nhắc và lựa chọn biện pháp pháp lý phù hợp đối với từng vụ việc.

Chính vì vậy, 12 vụ án đã được khởi kiện có thể xem là những trường hợp Viện kiểm sát chuyển từ vai trò phát hiện, kiến nghị sang trực tiếp hành động tố tụng để bảo vệ lợi ích công.

VKSND khu vực 11, TP HCM làm việc với các bên liên quan trong vụ việc xâm phạm đất công.

Không phải cứ có vi phạm là khởi kiện

Thực tiễn thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15 tại TP Hồ Chí Minh cho thấy khởi kiện không phải là biện pháp duy nhất. Trước đó, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã sử dụng nhiều biện pháp khác nhau để bảo vệ lợi ích công: kiến nghị phòng ngừa, khắc phục vi phạm; quyết định yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, áp dụng biện pháp ngăn chặn, khắc phục hậu quả; kiến nghị cơ quan, tổ chức có trách nhiệm thực hiện quyền khởi kiện.

Cách tiếp cận này cho thấy việc lựa chọn khởi kiện được đặt trong một chuỗi biện pháp pháp lý có tính kế tiếp. Nếu cơ quan, tổ chức có trách nhiệm chủ động chấm dứt vi phạm, khắc phục hậu quả hoặc trực tiếp khởi kiện theo kiến nghị của Viện kiểm sát thì mục tiêu bảo vệ lợi ích công có thể đạt được mà không cần Viện kiểm sát phải đứng ra khởi kiện.

Ngược lại, khi quyền dân sự hoặc lợi ích công cần bảo vệ vẫn chưa được bảo đảm bằng các biện pháp phù hợp, quyền trực tiếp khởi kiện của Viện kiểm sát trở thành một cơ chế quan trọng để đưa vụ việc ra trước Tòa án.

VKSND khu vực 3, TP HCM làm việc với các bên liên quan để xác minh, thu thập chứng cứ trước khi tiến hành khởi kiện.

Từ nguồn tin đến một hồ sơ khởi kiện

Một vụ án dân sự công ích không bắt đầu từ thời điểm nộp đơn khởi kiện. Nó bắt đầu sớm hơn, từ việc phát hiện một nguồn tin có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công hoặc quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương.

Sau đó là quá trình kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, đánh giá chứng cứ, xác định yêu cầu khởi kiện và chuẩn bị phương án bảo vệ yêu cầu tại phiên tòa. Đây cũng chính là những yêu cầu nghiệp vụ mới mà thực tiễn thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15 đang đặt ra đối với đội ngũ Kiểm sát viên.

Chứng cứ là nền tảng của quyền khởi kiện

Khi đã quyết định đưa vụ việc ra Tòa án, yêu cầu khởi kiện phải được xây dựng trên cơ sở tài liệu, chứng cứ có giá trị pháp lý. Điều đó đòi hỏi Kiểm sát viên phải nghiên cứu kỹ hồ sơ, xác định phạm vi lợi ích cần bảo vệ, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể liên quan, đồng thời chuẩn bị đầy đủ căn cứ cho từng yêu cầu được đưa ra.

Với những vụ việc liên quan đến đất đai, tài sản công, bảo hiểm xã hội, môi trường hay quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương, việc thu thập và đánh giá chứng cứ đòi hỏi Kiểm sát viên không chỉ nắm chắc pháp luật dân sự, tố tụng dân sự mà còn phải nghiên cứu các quy định pháp luật chuyên ngành có liên quan.

Từ đó, quá trình thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15 cũng đang từng bước hình thành một kỹ năng nghiệp vụ đặc thù: chủ động xây dựng hồ sơ khởi kiện từ giai đoạn kiểm tra, xác minh nguồn vụ việc.

Đồng chí Huỳnh Thị Ngọc Hoa, Phó Viện trưởng VKSND TP Hồ Chí Minh theo dõi trực tuyến phiên tòa, chỉ đạo công tác nghiệp vụ và tổ chức rút kinh nghiệm trong VKSND hai cấp thành phố.

Từ người kiểm sát đến chủ thể trực tiếp bảo vệ yêu cầu khởi kiện

Trong vụ án do Viện kiểm sát trực tiếp khởi kiện, yêu cầu đối với Kiểm sát viên không chỉ là nắm chắc diễn biến tố tụng. Kiểm sát viên còn phải chủ động trình bày căn cứ của yêu cầu khởi kiện, làm rõ tài liệu, chứng cứ và bảo vệ quan điểm của Viện kiểm sát tại phiên tòa.

Khi lợi ích công cần được bảo vệ bằng một phán quyết tư pháp, chất lượng của hồ sơ khởi kiện và khả năng tranh luận, đối đáp tại phiên tòa trở thành yếu tố trực tiếp quyết định sức thuyết phục của yêu cầu mà Viện kiểm sát đưa ra.

Phán quyết của Tòa án - thước đo quan trọng của chất lượng khởi kiện

Theo kết quả bước đầu, trong số các vụ án đã được đưa ra xét xử, đã có 2/2 vụ án được Tòa án chấp nhận yêu cầu khởi kiện của Viện kiểm sát.

Kết quả này có ý nghĩa quan trọng bởi nó kiểm nghiệm toàn bộ quá trình trước đó: từ phát hiện nguồn vụ việc, kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, đánh giá chứng cứ, xác định yêu cầu khởi kiện cho đến việc bảo vệ yêu cầu tại phiên tòa.

Mỗi vụ án được giải quyết cũng là một nguồn thực tiễn để các đơn vị rút kinh nghiệm, tiếp tục hoàn thiện phương pháp phát hiện nguồn, xây dựng hồ sơ, xác định phạm vi yêu cầu và nâng cao kỹ năng tham gia tố tụng.

Để mỗi phiên tòa thực sự trở thành một bài học nghiệp vụ chung, khi các vụ án dân sự công ích do Viện kiểm sát khởi kiện được đưa ra xét xử, VKSND TP Hồ Chí Minh tổ chức theo dõi phiên tòa trực tuyến để cán bộ, công chức VKSND hai cấp thành phố cùng theo dõi, học tập và rút kinh nghiệm. Qua đó, những vấn đề về trình bày yêu cầu khởi kiện, công bố và đánh giá chứng cứ, kỹ năng tranh luận, đối đáp tại phiên tòa được kịp thời trao đổi, thống nhất, góp phần nâng cao chất lượng thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 trong toàn thành phố.

VKSND khu vực 5, TP HCM làm việc với Công ty TNHH MTV dịch vụ công ích quận Bình Thạnh và các bên liên quan để xác minh thông tin vụ việc.

Khởi kiện để lợi ích công không bị bỏ ngỏ

Điểm cốt lõi của cơ chế khởi kiện theo Nghị quyết 205/2025/QH15 là tạo thêm một phương thức pháp lý để bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương trong những trường hợp cần thiết.

Lợi ích công, về bản chất, thường không thuộc riêng một cá nhân. Vì vậy, khi tài sản Nhà nước, lợi ích công cộng cần được bảo vệ bị xâm phạm, pháp luật cần có cơ chế đủ hiệu quả để các lợi ích đó được đưa ra trước Tòa án.

Trong cơ chế này, quyền trực tiếp khởi kiện của Viện kiểm sát có ý nghĩa như một bảo đảm bổ sung, góp phần hạn chế nguy cơ lợi ích công bị bỏ ngỏ chỉ vì thiếu chủ thể chủ động đứng ra bảo vệ.

Từ 12 vụ án đến một năng lực nghiệp vụ mới

12 vụ án dân sự công ích đang đặt những viên gạch đầu tiên cho một lĩnh vực nghiệp vụ mới đối với VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh.

Từ các vụ án đầu tiên, đội ngũ Kiểm sát viên phải từng bước hình thành phương pháp phát hiện nguồn, kỹ năng xác minh trước tố tụng, kỹ năng xây dựng hồ sơ khởi kiện, đánh giá chứng cứ, xác lập yêu cầu và bảo vệ yêu cầu trước Tòa án.

Mỗi vụ án vì vậy không chỉ nhằm giải quyết một lợi ích cụ thể đang bị xâm phạm. Đó còn là một tình huống thực tiễn để ngành Kiểm sát tích lũy kinh nghiệm, chuẩn hóa phương pháp và xây dựng đội ngũ Kiểm sát viên đáp ứng yêu cầu của nhiệm vụ mới.

Từ phát hiện vi phạm đến trực tiếp hành động tố tụng

Nếu Bài 1 cho thấy Nghị quyết 205/2025/QH15 bằng những kết quả có thể “đo đếm”, Bài 2 làm rõ phương thức bảo vệ lợi ích công từ sớm, từ xa, thì 12 vụ án trong Bài 3 cho thấy bước phát triển tiếp theo của cơ chế này: khi kiến nghị, yêu cầu và các biện pháp khắc phục chưa đủ, Viện kiểm sát chủ động đưa lợi ích công đến trước Tòa án để được bảo vệ bằng một phán quyết tư pháp.

Đó không chỉ là việc thực hiện một thẩm quyền mới. Đó còn là sự chuyển biến từ phát hiện vi phạm sang trực tiếp hành động để bảo vệ pháp luật, để lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng và quyền dân sự chính đáng không bị bỏ ngỏ.

Bài 4: “Hơn 347,4 tỉ đồng và gần 214.108m² đất công - những giá trị cụ thể được đặt trong cơ chế bảo vệ của Nghị quyết 205”.