Một trong những vấn đề nổi bật hiện nay là việc xác định người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền bị kiện sau khi đơn vị hành chính cấp huyện chấm dứt hoạt động.
Thực tiễn giải quyết án hành chính thời gian qua cho thấy, không ít Tòa án cấp sơ thẩm còn lúng túng, thậm chí xác định sai người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng, dẫn đến vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tranh tụng của đương sự và làm phát sinh tình trạng hủy án để xét xử lại.
Vụ án hành chính giữa bà Hứa Thị Lý với UBND huyện Vĩnh Lợi (cũ) là một ví dụ điển hình, trong đó Viện công tố và kiểm sát xét xử phúc thẩm tại TP Hồ Chí Minh (Viện Phúc thẩm 3) đã ban hành kháng nghị phúc thẩm và được Hội đồng xét xử chấp nhận do cấp sơ thẩm xác định sai người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng.
Theo nội dung vụ án, bà Hứa Thị Lý khởi kiện yêu cầu hủy Quyết định số 201/QĐ-UBND ngày 8/7/2024 của UBND huyện Vĩnh Lợi về việc hủy Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp cho bà.
Trong quá trình giải quyết vụ án, kể từ ngày 1/7/2025, đơn vị hành chính cấp huyện chấm dứt hoạt động theo chủ trương sắp xếp tổ chức bộ máy; đồng thời địa giới hành chính của tỉnh Bạc Liêu và Cà Mau cũng được tổ chức lại thành tỉnh Cà Mau. Khi đó, vấn đề đặt ra là xác định chủ thể nào là người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của UBND huyện Vĩnh Lợi trong vụ án hành chính này.
Tòa án cấp sơ thẩm đã xác định Chủ tịch UBND xã Vĩnh Lợi là người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của UBND huyện Vĩnh Lợi. Tuy nhiên, tại khi kiểm sát Bản án sơ thẩm, Viện Phúc thẩm 3 xác định việc xác định tư cách tham gia tố tụng như trên là không đúng quy định pháp luật và ban hành Quyết định kháng nghị đối với Bản án sơ thẩm.
Hội đồng xét xử phúc thẩm cũng nhận định rằng căn cứ Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao và các quy định của Nghị định số 151/2025/NĐ-CP của Chính phủ cùng các văn bản sửa đổi, bổ sung thì Chủ tịch UBND xã Hưng Hội, tỉnh Cà Mau mới là người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của người bị kiện là UBND huyện Vĩnh Lợi.
    |
 |
| Toàn cảnh phiên toà phúc thẩm. |
Từ vụ án trên có thể thấy, việc xác định đúng người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình giải quyết vụ án hành chính.
Trước hết, đây là điều kiện bảo đảm tính hợp pháp của toàn bộ quá trình tố tụng. Trong vụ án hành chính, người bị kiện là chủ thể mang quyền lực Nhà nước, đồng thời là chủ thể trực tiếp ban hành Quyết định hành chính hoặc thực hiện hành vi hành chính bị khởi kiện.
Khi cơ quan đó chấm dứt hoạt động do thay đổi tổ chức bộ máy, pháp luật bắt buộc phải xác định chủ thể kế thừa để tiếp tục tham gia tố tụng. Nếu xác định sai chủ thể kế thừa thì toàn bộ hoạt động tố tụng sau đó đều có nguy cơ không bảo đảm giá trị pháp lý.
Bên cạnh đó, việc xác định đúng người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng còn là cơ sở bảo đảm quyền tranh tụng của các bên đương sự. Chủ thể kế thừa phải là cơ quan, người có thẩm quyền thực sự quản lý hồ sơ, tài liệu, dữ liệu hành chính và có khả năng giải trình về tính hợp pháp của Quyết định hành chính bị kiện.Nếu xác định sai chủ thể tham gia tố tụng thì đương sự không thể tranh luận đầy đủ, Tòa án cũng không thể làm rõ bản chất vụ án.
Trong vụ án nêu trên, Hội đồng xét xử phúc thẩm đã xác định việc Tòa án cấp sơ thẩm xác định sai người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng đã làm hạn chế quyền tham gia trình bày ý kiến, cung cấp chứng cứ và tranh luận của đương sự, ảnh hưởng trực tiếp đến nguyên tắc tranh tụng trong xét xử.
Không chỉ vậy, việc xác định đúng người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng còn góp phần tránh tình trạng hủy án, kéo dài thời gian giải quyết vụ án. Sai sót về tư cách tham gia tố tụng là vi phạm tố tụng nghiêm trọng.
Trong vụ án này, mặc dù cấp phúc thẩm đã yêu cầu bổ sung người tham gia tố tụng để khắc phục vi phạm của cấp sơ thẩm nhưng do không thể khắc phục triệt để nên Hội đồng xét xử buộc phải hủy bản án sơ thẩm để giải quyết lại từ đầu. Điều này không chỉ kéo dài quá trình tố tụng mà còn ảnh hưởng quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, làm gia tăng chi phí tố tụng và áp lực công việc đối với các cơ quan tiến hành tố tụng.
Đáng chú ý, sau thời gian triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 1/7/2025, hệ thống văn bản hướng dẫn về phân định thẩm quyền và xác định chủ thể kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng tiếp tục được rà soát, sửa đổi, bổ sung nhằm khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn.
Vì vậy, việc xác định người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng hiện nay không thể thực hiện theo cách máy móc, hình thức hoặc chỉ căn cứ vào tên gọi của cơ quan hành chính mới, mà phải đối chiếu đồng bộ giữa quy định của pháp luật tố tụng với quy định chuyên ngành về phân quyền, phân cấp quản lý Nhà nước.
Theo tinh thần của Nghị quyết số 01/2025/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao, việc kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng phải gắn với cơ quan thực tế được chuyển giao chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn quản lý Nhà nước tương ứng sau khi sắp xếp tổ chức bộ máy. Đặc biệt, các quy định của Nghị định số 151/2025/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung sau đó đã điều chỉnh, chuyển giao nhiều thẩm quyền trước đây thuộc UBND cấp huyện cho Chủ tịch UBND cấp xã hoặc cơ quan chuyên môn cấp tỉnh tùy từng lĩnh vực cụ thể, nhất là trong lĩnh vực đất đai.
Điều này dẫn đến yêu cầu rất quan trọng đối với Tòa án và Viện kiểm sát khi giải quyết án hành chính hiện nay là phải xác định đúng “thẩm quyền quản lý Nhà nước được kế thừa” chứ không chỉ xác định “địa giới hành chính được kế thừa”.
Thực tiễn cho thấy, trong nhiều trường hợp, mặc dù đơn vị hành chính mới quản lý địa bàn nơi có đất tranh chấp nhưng thẩm quyền chuyên ngành liên quan đến quyết định hành chính bị kiện lại được chuyển giao cho chủ thể khác theo quy định phân cấp mới. Nếu không nghiên cứu đầy đủ các quy định sửa đổi, bổ sung của Nghị định số 151/2025/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn thi hành thì rất dễ dẫn đến việc xác định sai tư cách tham gia tố tụng, làm phát sinh vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.
Từ góc độ thực tiễn kiểm sát xét xử, vụ án bà Hứa Thị Lý kiện UBND huyện Vĩnh Lợi (cũ) cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của công tác kiểm sát xét xử phúc thẩm trong giai đoạn chuyển đổi mô hình tổ chức chính quyền địa phương. Trong bối cảnh nhiều quy định mới được ban hành và liên tục sửa đổi, bổ sung, việc nhận diện đúng chủ thể kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng không chỉ đòi hỏi nghiên cứu kỹ các nghị quyết về sắp xếp đơn vị hành chính mà còn phải nắm vững các văn bản hướng dẫn chuyên ngành về phân cấp, phân quyền quản lý Nhà nước.
Kháng nghị của Viện Phúc thẩm 3 trong vụ án này đã kịp thời phát hiện vi phạm nghiêm trọng của cấp sơ thẩm, qua đó bảo đảm việc giải quyết vụ án đúng pháp luật, bảo vệ quyền tranh tụng của đương sự và bảo đảm tính nghiêm minh của hoạt động tư pháp.
Trong bối cảnh hệ thống chính quyền địa phương đang được tổ chức lại sâu rộng hiện nay, việc xác định người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng không còn là vấn đề kỹ thuật tố tụng đơn thuần mà đã trở thành yêu cầu mang tính quyết định đối với tính hợp pháp của toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hành chính.
Điều này đòi hỏi các Tòa án và Viện kiểm sát phải thường xuyên cập nhật kịp thời các quy định mới về tổ chức bộ máy nhà nước, phân cấp quản lý hành chính và cơ chế chuyển giao thẩm quyền sau sắp xếp đơn vị hành chính. Chỉ khi xác định đúng chủ thể kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng mới có thể bảo đảm giải quyết vụ án khách quan, toàn diện, đúng pháp luật và hạn chế tình trạng hủy án do vi phạm tố tụng trong giai đoạn hiện nay.