Bài 5: Từ ô nhiễm môi trường đến quyền lợi người dân được bảo vệ

Từ những vụ việc tưởng như nhỏ, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đang từng bước đưa vai trò bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự của chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương đến gần hơn với cộng đồng.

Nếu Bài 4 cho thấy những giá trị lớn về tiền và đất công được đặt trong cơ chế bảo vệ, thì ở một góc khác, thực tiễn Nghị quyết số 205/2025/QH15 tại TP Hồ Chí Minh còn được thể hiện bằng những vấn đề rất đời thường: khói bụi phát sinh từ hoạt động sản xuất; nơi tập kết, xử lý rác thải gây ảnh hưởng đến khu dân cư; phần vỉa hè bị lấn chiếm; nguy cơ mất an toàn thực phẩm; quyền lợi người tiêu dùng hoặc thủ tục pháp lý của một người thuộc nhóm yếu thế chưa được bảo đảm.

Hình ảnh vụ việc có dấu hiệu gây ô nhiễm môi trường.

Điểm chung của những vụ việc này là lợi ích bị ảnh hưởng không phải lúc nào cũng thuộc riêng một cá nhân cụ thể. Nhiều trường hợp liên quan trực tiếp đến cộng đồng, nhưng nếu không có cơ chế phát hiện và chủ thể đứng ra tác động thì vi phạm có thể kéo dài. Đó chính là khoảng không gian mà Nghị quyết số 205/2025/QH15 đang mở ra cho hoạt động của Viện kiểm sát.

34 trường hợp ô nhiễm không khí được phát hiện, kiến nghị chấm dứt

Theo số liệu đến ngày 25/9/2026, VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh đã phát hiện, kiến nghị chấm dứt hành vi vi phạm đối với 34 trường hợp gây ô nhiễm môi trường không khí, chủ yếu liên quan đến khói, bụi phát sinh từ hoạt động sản xuất; việc tập kết, xử lý rác thải và những hoạt động ảnh hưởng đến môi trường sống của khu dân cư.

VKSND khu vực 12, TP HCM kiểm tra, xác minh vụ việc gây ô nhiễm môi trường.

Giá trị của hoạt động này nằm ở cách tiếp cận. Thay vì chỉ chờ tranh chấp phát sinh hoặc người dân phải tự mình theo đuổi vụ việc, Kiểm sát viên có thể từ nguồn thông tin ban đầu tiến hành kiểm tra, xác minh, làm việc với chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn và tổ chức, cá nhân có liên quan để xác định mức độ ảnh hưởng và biện pháp khắc phục.

Ở những vụ việc về môi trường, chứng cứ không chỉ nằm trong hồ sơ mà Kiểm sát viên phải trực tiếp xuống địa bàn, kiểm tra hiện trạng, xác định nguồn phát sinh khói bụi, vị trí tập kết chất thải, phạm vi khu dân cư bị ảnh hưởng và làm việc với các cơ quan có trách nhiệm quản lý. Chính từ những hoạt động cụ thể đó, một thông tin phản ánh mới được chuyển thành một vụ việc có căn cứ để kiến nghị xử lý.

Từ vỉa hè, an toàn thực phẩm đến quyền lợi người tiêu dùng

Cùng với môi trường, VKSND hai cấp TP đã phát hiện và kiến nghị chấm dứt vi phạm đối với 3 trường hợp lấn chiếm vỉa hè; xử lý 3 vụ việc liên quan đến bảo vệ người tiêu dùng và ban hành kiến nghị phòng ngừa đối với 3 trường hợp về an toàn thực phẩm.

VKSND khu vực 12, TPHCM  kiểm tra, xác minh thông tin vụ việc gây ô nhiễm môi trường.

Nhìn riêng từng nhóm, số lượng không nhiều, nhưng đây lại là những lĩnh vực thể hiện rất rõ bản chất của lợi ích công. Vỉa hè là không gian phục vụ cộng đồng; an toàn thực phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe của nhiều người; còn hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng có thể lặp lại với nhiều chủ thể dù giá trị thiệt hại ở từng trường hợp không lớn.

Vì vậy, việc Viện kiểm sát chủ động phát hiện, xác minh và tác động để chấm dứt vi phạm có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một vụ việc riêng lẻ. Mục tiêu không phải chờ đến khi hậu quả đã lớn mới xử lý, mà là phát hiện sớm để ngăn chặn vi phạm tiếp tục tác động đến cộng đồng.

1.435 trường hợp được hỗ trợ hoàn thiện thủ tục pháp lý

Một nét khác của quá trình thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 tại TP Hồ Chí Minh là hoạt động bảo vệ quyền dân sự của nhóm yếu thế. Đến ngày 25/9/2026, VKSND hai cấp thành phố đã hỗ trợ hoàn thiện thủ tục pháp lý cho 1.435 trường hợp.

Phía sau con số này là những hoàn cảnh rất khác nhau: có người gặp khó khăn về giấy tờ hộ tịch; có trường hợp thiếu điều kiện tự mình hoàn thiện thủ tục để quyền dân sự được công nhận hoặc thực hiện; có những người mà nếu chỉ áp dụng cách làm hành chính thông thường thì việc bảo vệ quyền có thể tiếp tục bị kéo dài.

Trong những trường hợp đó, vai trò của Viện kiểm sát không phải làm thay cơ quan có thẩm quyền. Viện kiểm sát xác định vướng mắc, phối hợp với cơ quan liên quan, hướng dẫn hoặc yêu cầu thực hiện đúng trách nhiệm để người thuộc nhóm yếu thế có thể tiếp cận được quyền mà pháp luật đã ghi nhận. Bảo vệ quyền không nhất thiết phải bắt đầu bằng một vụ kiện; nhiều trường hợp chỉ cần kết nối đúng cơ quan, tháo gỡ đúng vướng mắc và hoàn thiện đúng thủ tục, quyền của một người đã được bảo đảm.

VKSND khu vực 15, TP HCM kiến nghị hỗ trợ cấp Căn cước công dân cho người cao tuổi là đối tượng bảo vệ theo Nghị quyết số 205/2025/QH15.

Không phải vụ việc nào cũng cần một phiên tòa

Qua thực tiễn triển khai, VKSND hai cấp thành phố Hồ Chí Minh đang từng bước hình thành một cách tiếp cận rõ ràng: lựa chọn biện pháp phù hợp với từng loại lợi ích cần bảo vệ. Đối với một nguồn gây ô nhiễm, mục tiêu trước hết là làm cho hành vi gây ô nhiễm được chấm dứt; đối với vỉa hè bị lấn chiếm, điều cần thiết là trả lại không gian sử dụng chung; đối với an toàn thực phẩm, biện pháp phòng ngừa kịp thời có thể có giá trị hơn rất nhiều so với việc xử lý sau khi hậu quả xảy ra.

Đối với một người yếu thế gặp trở ngại về thủ tục pháp lý, việc hỗ trợ hoàn thiện thủ tục có thể là giải pháp phù hợp nhất. Chỉ khi những biện pháp này không đủ để bảo vệ quyền, lợi ích bị xâm phạm và cần có một phán quyết tư pháp, việc khởi kiện mới được đặt ra.

Một nguồn ô nhiễm được chấm dứt; một phần vỉa hè được trả lại cho cộng đồng; một nguy cơ mất an toàn thực phẩm được phòng ngừa; một người yếu thế hoàn thiện được giấy tờ để thực hiện quyền dân sự - những kết quả đó cũng chính là hiệu quả thực chất của hoạt động bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự.

VKSND khu vực 16, TP HCM kiến nghị hỗ trợ cấp Giấy khai sinh cho trẻ em là đối tượng bảo vệ theo Nghị quyết  số 205/2025/QH15.

Đưa hoạt động kiểm sát đến gần hơn với đời sống

Qua các vụ việc về môi trường, vỉa hè, an toàn thực phẩm, bảo vệ người tiêu dùng và hỗ trợ nhóm yếu thế, có thể thấy một chuyển biến đáng chú ý trong phương thức hoạt động của VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh. Kiểm sát viên không chỉ tiếp cận quyền, lợi ích qua hồ sơ; nhiều trường hợp phải đi xuống địa bàn, tiếp xúc trực tiếp với thực tế, làm việc với chính quyền cơ sở, cơ quan chuyên môn, tổ chức và người dân.

Từ đó, vai trò của Viện kiểm sát được thể hiện theo một cách gần gũi hơn: phát hiện một vấn đề trong đời sống, xác định lợi ích nào cần được bảo vệ và thúc đẩy đúng chủ thể thực hiện trách nhiệm của mình.

Nếu Bài 3 cho thấy Viện kiểm sát có thể trực tiếp đứng trước Tòa án để bảo vệ yêu cầu khởi kiện; Bài 4 phản ánh thế mạnh trong việc phát hiện, lượng hóa những giá trị lớn về tiền và đất công, thì Bài 5 cho thấy một mặt khác không kém phần quan trọng: Nghị quyết số 205/2025/QH15 đang đi vào chính những vấn đề hằng ngày của người dân.

Viện kiểm sát phát hiện, kiến nghị chấm dứt hành vi vi phạm đối với trường hợp gây ô nhiễm môi trường tại phường Nhiêu Lộc.

Từ khói bụi trong khu dân cư, vỉa hè, thực phẩm, quyền lợi người tiêu dùng đến giấy tờ pháp lý của người yếu thế, mỗi vụ việc được phát hiện và xử lý là một lần lợi ích công hoặc quyền dân sự được đưa vào phạm vi bảo vệ cụ thể.

Giá trị của hoạt động kiểm sát không chỉ được đo bằng số vụ án hay số văn bản đã ban hành. Giá trị còn được đo bằng việc một vi phạm được chấm dứt sớm hơn, một nguy cơ được ngăn chặn kịp thời và một quyền dân sự được thực hiện đầy đủ hơn trong đời sống.

Đó cũng là cách Nghị quyết số 205/2025/QH15 từng bước đến gần Nhân dân hơn qua hoạt động của VKSND hai cấp thành phố Hồ Chí Minh.