Bản lĩnh kiểm sát và sự kiên định bảo vệ pháp luật

Sự kiên định ấy được VKSND tối cao tiếp nối bằng Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm và được Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao chấp nhận toàn bộ. Kết quả không chỉ khẳng định chất lượng, hiệu quả công tác kháng nghị mà còn thể hiện bản lĩnh, trách nhiệm và sự thống nhất trong thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của ngành Kiểm sát nhân dân.

Trong hoạt động kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính, phát hiện vi phạm là yêu cầu nghiệp vụ, thực hiện quyền kháng nghị là trách nhiệm pháp lý, nhưng kiên định bảo vệ quan điểm kháng nghị có căn cứ khi không được Tòa án chấp nhận lại là thước đo rõ nét về bản lĩnh, trình độ và tinh thần trách nhiệm của người cán bộ Kiểm sát.

Đồng chí Lê Đức Xuân - Viện trưởng Viện Phúc thẩm 3 trực tiếp chỉ đạo việc kháng nghị phúc thẩm (Ảnh: Hoàng Ân).

Bởi không phải mọi vi phạm được phát hiện đều được thừa nhận ngay tại cấp xét xử, cũng không phải mọi quan điểm kháng nghị đúng đắn đều được chấp nhận trong lần xem xét đầu tiên. Chính trong những trường hợp như vậy, năng lực đánh giá chứng cứ, tư duy pháp lý độc lập và sự vững vàng trong bảo vệ quan điểm của Viện kiểm sát càng có ý nghĩa quyết định.

Vụ án hành chính về khiếu kiện quyết định thu hồi đất và quyết định bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất tại tỉnh K là một minh chứng tiêu biểu. Từ Quyết định kháng nghị phúc thẩm không được chấp nhận đến việc Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao chấp nhận toàn bộ kháng nghị giám đốc thẩm của Viện trưởng VKSND tối cao, quá trình giải quyết vụ án đã ghi dấu sự chủ động, sắc bén và kiên định của Viện Phúc thẩm 3, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của VKSND tối cao trong việc xem xét, tiếp nối và bảo vệ những quan điểm kiểm sát đúng đắn, có căn cứ pháp luật của cấp dưới.

Vụ án bắt nguồn từ việc UBND thành phố PQ, tỉnh K ban hành các quyết định thu hồi tổng diện tích 53.414m² đất rừng phòng hộ đối với ông A để triển khai dự án khu Du lịch - Dân cư, đồng thời ban hành quyết định bồi thường, hỗ trợ với tổng số tiền 185.250.600 đồng.

Bà Đỗ Thị Minh T., người nhận chuyển nhượng đất từ ông A., khởi kiện yêu cầu hủy các quyết định hành chính nêu trên. Ngày 09/8/2024, TAND tỉnh K ban hành Bản án hành chính sơ thẩm số 128/2024/HC-ST, chấp nhận yêu cầu khởi kiện, tuyên hủy các quyết định thu hồi đất và quyết định bồi thường, hỗ trợ.

Qua công tác kiểm sát Bản án sơ thẩm và nghiên cứu hồ sơ vụ án, VKSND cấp cao tại TP Hồ Chí Minh đã phát hiện vi phạm nghiêm trọng trong việc xác định thời hiệu khởi kiện. Các tài liệu, chứng cứ thể hiện bà T. đã trực tiếp ký nhận các quyết định hành chính từ ngày 10/01/2012, có đơn khiếu nại vào năm 2017 và được thông báo không thụ lý giải quyết khiếu nại vào năm 2018, nhưng đến ngày 22/11/2023 mới khởi kiện ra Tòa án.

Đối chiếu quy định tại khoản 2, khoản 3 Điều 116 Luật Tố tụng hành chính năm 2015, Viện kiểm sát xác định việc khởi kiện đã hết thời hiệu. Trên cơ sở đó, Viện trưởng VKSND cấp cao tại TP Hồ Chí Minh đã thực hiện quyền kháng nghị phúc thẩm, đề nghị hủy toàn bộ Bản án sơ thẩm và đình chỉ giải quyết yêu cầu khởi kiện.

Điểm đáng ghi nhận trong hoạt động kiểm sát ở giai đoạn này là khả năng xác định chính xác vấn đề pháp lý có tính chất quyết định đối với việc giải quyết vụ án. Giữa một tranh chấp hành chính liên quan đến diện tích đất lớn, có nguồn gốc, quá trình quản lý, sử dụng và chuyển nhượng phức tạp, Viện kiểm sát đã nhận diện được vi phạm về thời hiệu khởi kiện, một điều kiện tố tụng mang tính tiền đề nhưng chưa được Tòa án xem xét, đánh giá đúng.

Đồng chí Phạm Văn Nhàn - Kiểm sát viên cao cấp trực tiếp kiểm sát phiên tòa phúc thẩm và đề xuất ban hành Thông báo đề nghị kháng nghị Giám đốc thẩm (Ảnh: Hoàng Ân).

Đây không chỉ là kết quả của việc nghiên cứu hồ sơ kỹ lưỡng, đối chiếu chứng cứ với quy định pháp luật, mà còn thể hiện tư duy kiểm sát toàn diện, không bị chi phối bởi những nhận định đã được xác lập trong Bản án sơ thẩm.

Tuy nhiên, ngày 04/6/2025, TAND cấp cao tại TP Hồ Chí Minh ban hành Bản án hành chính phúc thẩm số 687/2025/HC-PT, không chấp nhận kháng nghị của Viện trưởng VKSND cấp cao và kháng cáo của UBND thành phố PQ, giữ nguyên Bản án sơ thẩm.

Kết quả xét xử phúc thẩm đặt ra một thử thách thực sự đối với quan điểm kiểm sát đã được xác lập. Song, thay vì dừng lại ở việc ghi nhận kháng nghị không được chấp nhận, Viện Phúc thẩm 3 tiếp tục nghiên cứu, đánh giá Bản án phúc thẩm, đối chiếu những nhận định của Tòa án với tài liệu, chứng cứ và quy định pháp luật.

Nhận thấy những vi phạm nghiêm trọng chưa được khắc phục, ngày 11/7/2025, Viện trưởng Viện Phúc thẩm 3 đã ban hành thông báo đề nghị Viện trưởng VKSND tối cao ban hành Quyết định kháng nghị Giám đốc thẩm, theo hướng hủy cả Bản án sơ thẩm, phúc thẩm và đình chỉ giải quyết vụ án.

Chỉ hơn một tháng sau khi Bản án phúc thẩm được tuyên, việc chủ động đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm đã cho thấy tinh thần trách nhiệm và sự quyết liệt trong công tác kiểm sát. Đó không đơn thuần là việc tiếp tục theo đuổi một quyết định kháng nghị trước đó, mà là sự kiên định được xây dựng trên nền tảng chứng cứ, lập luận pháp lý và nhận thức sâu sắc về trách nhiệm bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh, thống nhất.

Kháng nghị không được chấp nhận không đồng nghĩa với việc quan điểm kháng nghị thiếu căn cứ; càng không có nghĩa những vi phạm đã được phát hiện mặc nhiên trở thành đúng đắn. Khi vi phạm nghiêm trọng chưa được khắc phục, khi vẫn còn căn cứ pháp lý và cơ chế tố tụng để tiếp tục xem xét, trách nhiệm của Viện kiểm sát không thể chỉ dừng lại ở kết quả của một cấp xét xử.

Chính sự kiên định ấy đã làm nổi bật bản lĩnh của Viện Phúc thẩm 3. Bản lĩnh không phải là bảo lưu quan điểm bằng mọi giá, mà là sự vững vàng trước những nhận định khác biệt, không dễ dàng từ bỏ chính kiến đã được xác lập trên cơ sở chứng cứ và pháp luật; đồng thời sẵn sàng tiếp tục sử dụng các quyền năng tố tụng theo đúng thẩm quyền để yêu cầu xem xét, khắc phục vi phạm. Đây cũng là biểu hiện sinh động của tinh thần trách nhiệm, tính chiến đấu và sự độc lập trong thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp.

Nếu việc phát hiện vi phạm, ban hành kháng nghị phúc thẩm và kiên trì đề nghị xem xét theo thủ tục Giám đốc thẩm thể hiện bản lĩnh, trách nhiệm của Viện Phúc thẩm 3, thì quá trình xem xét, ban hành kháng nghị Giám đốc thẩm của VKSND tối cao tiếp tục khẳng định một giá trị quan trọng khác: Sự thống nhất về quan điểm pháp lý và trách nhiệm bảo vệ pháp luật giữa các cấp Kiểm sát.

Đồng chí Nguyễn Kim Sáu - Kiểm sát viên VKSND tối cao - Vụ trưởng Vụ 10 trực tiếp kiểm sát vụ án theo thủ tục Giám đốc thẩm.

Ngày 12/5/2026, Viện trưởng VKSND tối cao ban hành Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm số 25/QĐ-VKS-HC đối với Bản án hành chính phúc thẩm số 687/2025/HC-PT, đề nghị hủy Bản án phúc thẩm, Bản án sơ thẩm và đình chỉ giải quyết vụ án.

Quyết định kháng nghị Giám đốc thẩm mang ý nghĩa quan trọng không chỉ bởi được ban hành đúng thẩm quyền nhằm yêu cầu khắc phục sai lầm trong xét xử, mà còn bởi đã tiếp nối quan điểm pháp lý được cấp phúc thẩm phát hiện, kiên trì bảo vệ. Từ những vi phạm được chỉ ra qua công tác kiểm sát và đề nghị xem xét theo thủ tục Giám đốc thẩm, VKSND tối cao đã nghiên cứu, đánh giá và thực hiện quyền kháng nghị trên cơ sở những căn cứ pháp luật xác đáng.

Điều đó cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa trách nhiệm của cấp trực tiếp kiểm sát xét xử với vai trò của VKSND tối cao trong việc bảo đảm tính thống nhất, hiệu lực và hiệu quả của công tác kiểm sát. Những phát hiện, đề xuất có căn cứ của cấp dưới đã được xem xét, tiếp nối bằng một quyết định tố tụng cụ thể của cấp có thẩm quyền, tạo cơ sở pháp lý để khắc phục vi phạm thông qua thủ tục giám đốc thẩm.

Đây cũng là một biểu hiện rõ nét về trách nhiệm của VKSND tối cao trong việc bảo vệ những quan điểm kiểm sát đúng đắn của cấp dưới. Sự bảo vệ ấy không dừng lại ở việc đồng tình về mặt nhận thức hay ghi nhận về mặt nghiệp vụ, mà được thể hiện bằng chính việc thực hiện quyền kháng nghị giám đốc thẩm, với những căn cứ pháp lý và yêu cầu giải quyết cụ thể.

Một cấp dưới chủ động phát hiện vi phạm, dám kháng nghị và kiên trì bảo vệ quan điểm; một cấp trên khách quan, trách nhiệm, quyết đoán trong việc xem xét, tiếp nối và bảo vệ quan điểm có căn cứ bằng quyền năng tố tụng của mình. Chính sự thống nhất ấy đã tạo nên sức mạnh thực chất của hoạt động kiểm sát.

Sự thống nhất giữa các cấp Kiểm sát không có nghĩa là bảo vệ quan điểm của nhau một cách hình thức, mà phải được xây dựng trên cơ sở tôn trọng sự thật khách quan, đánh giá toàn diện chứng cứ và tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật. Khi quan điểm của cấp dưới có căn cứ, việc cấp trên kịp thời xem xét, sử dụng thẩm quyền luật định để yêu cầu khắc phục vi phạm không chỉ góp phần giải quyết đúng đắn vụ án, mà còn tạo động lực để đội ngũ Kiểm sát viên phát huy tính chủ động, bản lĩnh và trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ.

Ngày 09/9/2026, Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao xét xử Giám đốc thẩm và quyết định chấp nhận toàn bộ kháng nghị Giám đốc thẩm của Viện trưởng VKSND tối cao.

Kết quả này là sự khẳng định thuyết phục đối với tính có căn cứ của quyết định kháng nghị giám đốc thẩm, đồng thời cho thấy giá trị thực tiễn của việc phát hiện đúng vi phạm, kiên trì bảo vệ quan điểm ngay từ giai đoạn phúc thẩm. Từ một quyết định kháng nghị không được chấp nhận, bằng sự chủ động, trách nhiệm và kiên định của Viện Phúc thẩm 3, cùng sự xem xét, tiếp nối bằng quyền kháng nghị của VKSND tối cao, quan điểm kiểm sát cuối cùng đã được Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao chấp nhận.

Đằng sau kết quả ấy là cả một quá trình thực hiện chức năng kiểm sát xuyên suốt, từ phát hiện vi phạm, xác lập quan điểm pháp lý, thực hiện quyền kháng nghị phúc thẩm đến đề nghị và ban hành kháng nghị Giám đốc thẩm. Mỗi giai đoạn đều có ý nghĩa riêng, nhưng cùng hướng đến mục tiêu chung là bảo đảm việc giải quyết vụ án đúng pháp luật, không để những sai lầm nghiêm trọng trong hoạt động xét xử tồn tại mà không được xem xét, khắc phục.

Đáng chú ý, những sai lầm được VKSND tối cao chỉ rõ trong vụ án không chỉ liên quan đến việc xác định thời hiệu khởi kiện, mà còn là những vi phạm nghiêm trọng trong đánh giá chứng cứ, xác định nguồn gốc đất và điều kiện được bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất.

Hồ sơ thể hiện diện tích 53.414m² đất bị thu hồi có nguồn gốc là đất rừng phòng hộ thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước; người bị thu hồi đất không có giấy tờ hợp pháp về quyền sử dụng đất, không đủ điều kiện được Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất theo các quy định pháp luật tại thời điểm liên quan. Việc chuyển nhượng đất cho người khởi kiện cũng không đáp ứng điều kiện luật định.

Tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thẩm và phúc thẩm đã không xem xét, đánh giá đầy đủ nguồn gốc, quá trình sử dụng đất, tính hợp pháp của việc chuyển nhượng và mối quan hệ giữa quyết định hành chính với quyền, lợi ích của người khởi kiện, dẫn đến việc chấp nhận yêu cầu khởi kiện, hủy các quyết định hành chính không đúng quy định, gây thiệt hại đến quyền, lợi ích của người bị kiện và lợi ích Nhà nước.

Như vậy, giá trị của việc kháng nghị trong vụ án không chỉ giới hạn ở yêu cầu bảo đảm tuân thủ các quy định tố tụng, mà còn gắn trực tiếp với việc bảo vệ lợi ích Nhà nước, bảo đảm hiệu lực quản lý nhà nước về đất đai và yêu cầu áp dụng đúng pháp luật trong giải quyết các tranh chấp hành chính. Điều này càng khẳng định ý nghĩa của công tác kiểm sát xét xử trong việc phát hiện, ngăn ngừa và yêu cầu khắc phục những sai lầm tư pháp có thể gây ra hậu quả pháp lý nghiêm trọng.

Một Bản án được tuyên đúng trình tự nhưng sai lầm trong đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật vẫn có thể xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan. Ngược lại, một quyết định hành chính bị khởi kiện cũng không thể bị hủy bỏ chỉ trên cơ sở những nhận định chưa đầy đủ về nguồn gốc đất, quá trình sử dụng đất và điều kiện pháp lý của người khởi kiện. Chính vì vậy, vai trò của Viện kiểm sát phải được thể hiện bằng khả năng nhận diện đúng bản chất vụ án, đánh giá toàn diện những vấn đề pháp lý có liên quan và thực hiện hiệu quả các quyền năng tố tụng nhằm bảo vệ pháp chế.

Đặc biệt, ngày 26/10/2026, VKSND tối cao ban hành Thông báo số 497/TB-VKS-HC về rút kinh nghiệm kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính nêu trên. Bên cạnh việc chỉ rõ những sai lầm nghiêm trọng của Tòa án cấp sơ thẩm, phúc thẩm và yêu cầu rút kinh nghiệm chung trong toàn Ngành, Thông báo đã ghi nhận, đánh giá cao kết quả công tác của VKSND cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh (nay là Viện Phúc thẩm 3).

Theo đó, VKSND tối cao khẳng định việc đơn vị kịp thời phát hiện vi phạm của Tòa án sơ thẩm, thực hiện quyền kháng nghị phúc thẩm, kiên quyết bảo vệ quan điểm của Viện kiểm sát trong quá trình giải quyết vụ án và đề nghị kháng nghị giám đốc thẩm là “thành tích đáng biểu dương, cần phát huy”.

Sự ghi nhận này mang ý nghĩa đặc biệt bởi được đặt trong tổng thể kết quả giải quyết vụ án, sau khi quan điểm kháng nghị đã được tiếp tục xem xét và được Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao chấp nhận thông qua thủ tục giám đốc thẩm. Đây không chỉ là sự biểu dương đối với tinh thần trách nhiệm, năng lực nghiệp vụ và bản lĩnh của đơn vị trực tiếp kiểm sát xét xử, mà còn khẳng định giá trị của việc kiên trì bảo vệ những quan điểm pháp lý có căn cứ, dù trước đó chưa được Tòa án chấp nhận.

Đối với Viện Phúc thẩm 3, kết quả này là dấu ấn nổi bật về chất lượng công tác kiểm sát giải quyết các vụ án hành chính, thể hiện sự chủ động, quyết liệt trong phát hiện vi phạm và trách nhiệm theo đuổi việc khắc phục sai lầm trong xét xử. Đối với VKSND tối cao, việc xem xét, ban hành kháng nghị giám đốc thẩm và chấp nhận được sự đánh giá của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao tiếp tục khẳng định vai trò, trách nhiệm trong việc bảo đảm tính thống nhất của hoạt động kiểm sát, phát huy hiệu quả các đề xuất nghiệp vụ có căn cứ từ cấp dưới và thực hiện quyền kháng nghị theo thẩm quyền luật định.

Từ góc độ xây dựng Ngành, vụ án còn đặt ra một vấn đề có ý nghĩa sâu sắc: muốn nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kháng nghị, không chỉ cần những Kiểm sát viên có năng lực phát hiện vi phạm, mà còn cần cơ chế phối hợp nghiệp vụ chặt chẽ, sự đánh giá khách quan và tinh thần trách nhiệm xuyên suốt giữa các cấp Kiểm sát. Khi những phát hiện đúng được nghiên cứu đến nơi đến chốn, những đề xuất có căn cứ được tiếp nhận, xem xét đầy đủ và những quan điểm pháp lý xác đáng được bảo vệ bằng các quyết định tố tụng đúng thẩm quyền, hiệu lực và uy tín của hoạt động kiểm sát được khẳng định bằng chính kết quả thực tiễn.

Thực tiễn cũng cho thấy, chất lượng công tác kháng nghị không thể chỉ được nhìn nhận qua số lượng kháng nghị đã ban hành hay kết quả chấp nhận tại một cấp xét xử. Điều quan trọng hơn là khả năng phát hiện đúng vi phạm, chất lượng lập luận pháp lý, sự chủ động trong đề xuất biện pháp khắc phục và trách nhiệm tiếp tục kiểm sát khi vi phạm chưa được giải quyết. Một kháng nghị chưa được chấp nhận ở cấp phúc thẩm không nhất thiết là một kháng nghị thiếu chất lượng; ngược lại, việc tiếp tục đề xuất xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm trên cơ sở những căn cứ xác đáng có thể là minh chứng rõ nét cho chiều sâu và bản lĩnh của hoạt động kiểm sát.

Từ kháng nghị phúc thẩm đến Giám đốc thẩm, hành trình bảo vệ quan điểm pháp lý trong vụ án đã cho thấy một điều: bản lĩnh của người cán bộ Kiểm sát không chỉ được thể hiện ở việc dám phát hiện, dám kháng nghị, mà còn ở sự kiên định trước những nhận định khác biệt, biết bảo vệ quan điểm bằng chứng cứ, bằng pháp luật và bằng những quyền năng tố tụng được giao.

Phát hiện đúng vi phạm là năng lực. Dám kháng nghị là trách nhiệm. Kiên định bảo vệ quan điểm có căn cứ đến cùng là bản lĩnh. Và sự thống nhất, quyết liệt giữa các cấp Kiểm sát trong bảo vệ quan điểm đúng đắn chính là sức mạnh của toàn Ngành.

Thành tích của Viện Phúc thẩm 3 và kết quả kháng nghị Giám đốc thẩm của VKSND tối cao trong vụ án không chỉ góp phần khắc phục những sai lầm nghiêm trọng trong hoạt động xét xử, bảo vệ lợi ích Nhà nước, mà còn đem lại bài học nghiệp vụ sâu sắc về tinh thần thượng tôn pháp luật, trách nhiệm nghề nghiệp và sự phối hợp hiệu quả giữa các cấp Kiểm sát.

Đó cũng là minh chứng sinh động cho giá trị của công tác kiểm sát hoạt động tư pháp: không chỉ phát hiện vi phạm để kiến nghị, kháng nghị, mà còn kiên trì thực hiện trách nhiệm đến cùng trong khuôn khổ pháp luật, nhằm bảo đảm mọi phán quyết tư pháp phải có căn cứ, đúng pháp luật, bảo vệ công lý và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.

Một quan điểm kháng nghị đúng đắn có thể phải trải qua nhiều cấp xét xử mới được khẳng định, nhưng chính sự kiên định bảo vệ quan điểm ấy bằng chứng cứ và pháp luật đã làm nên bản lĩnh, trách nhiệm và uy tín của ngành Kiểm sát nhân dân.