Tổng kết 10 năm thực hiện Nghị định số 72/2016/NĐ-CP về hoạt động nhiếp ảnh

Bối cảnh thực tế

Trong 10 năm qua, hoạt động nhiếp ảnh trên thế giới diễn ra trong bối cảnh toàn cầu hóa, phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và sự mở rộng nhanh chóng của các nền tảng truyền thông, sáng tạo và thương mại trên môi trường số.

Những thay đổi này không chỉ tác động đến phương tiện và kỹ thuật sáng tác mà còn làm thay đổi căn bản cách thức hình ảnh được tạo lập, lưu trữ, phổ biến, trao đổi, khai thác và thương mại hóa.

Quá trình này làm cho ranh giới địa lý và phương thức truyền thống trong hoạt động nhiếp ảnh ngày càng bị thu hẹp. Cùng với sự phát triển về phương thức sáng tác và phổ biến, vấn đề quyền tác giả, quyền liên quan, nguồn gốc và tính xác thực của hình ảnh ngày càng trở thành những vấn đề có tính quốc tế.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một bước chuyển mới đối với nhiếp ảnh, đặt ra những vấn đề rất mới liên quan đến mức độ đóng góp sáng tạo của con người, tính xác thực của hình ảnh, nguồn gốc dữ liệu, trách nhiệm của chủ thể tạo lập và sử dụng hình ảnh, cũng như việc sử dụng các tác phẩm có sẵn làm dữ liệu cho quá trình phát triển hệ thống AI.

Ông Tạ Quang Đông, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch phát biểu tại Hội nghị. Ảnh: NH.

Bối cảnh quốc tế cũng cho thấy xu hướng tiếp cận đối với nhiếp ảnh đang có sự chuyển dịch. Nhiếp ảnh không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ một hoạt động sáng tạo nghệ thuật mà ngày càng được đặt trong mối quan hệ với công nghiệp sáng tạo, thị trường nghệ thuật, công nghệ, truyền thông và thương mại.

Ở Việt Nam, không gian hoạt động nhiếp ảnh cũng có sự chuyển dịch rõ rệt. Điều này làm xuất hiện những vấn đề mà tại thời điểm ban hành Nghị định 72/2016/NĐ-CP chưa đặt ra hoặc chưa thể dự báo đầy đủ.

Mặt khác, thời gian qua, môi trường chính sách và pháp luật về văn hóa có nhiều thay đổi quan trọng, khẳng định vị trí, vai trò của văn hóa đối với phát triển đất nước.

Nếu tại thời điểm ban hành Nghị định 72/2016/NĐ-CP, yêu cầu trọng tâm đặt ra là từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường quản lý nhà nước đối với các hoạt động nhiếp ảnh, thì đến nay yêu cầu đối với chính sách văn hóa đã được mở rộng theo hướng vừa bảo đảm quản lý, bảo vệ giá trị văn hóa, vừa khơi thông nguồn lực, thúc đẩy sáng tạo, phát triển thị trường văn hóa, công nghiệp văn hóa và khai thác các giá trị văn hóa trong nền kinh tế.

Hội nghị tổng kết 10 năm thực hiện Nghị định 72/2016/NĐ-CP về hoạt động nhiếp ảnh, Nha Trang, Khánh Hòa ngày 20/10. Ảnh: NH.

Bên cạnh các chủ trương, chính sách chuyên ngành về văn hóa, hệ thống pháp luật có liên quan đến nhiếp ảnh cũng có nhiều thay đổi trong thời gian qua.

Những thay đổi của các văn bản quy phạm pháp luật ở các lĩnh vực khác có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến việc sáng tạo, sử dụng, phổ biến, khai thác và bảo vệ bản quyền tác phẩm nhiếp ảnh.

Từ những thay đổi của bối cảnh quốc tế và trong nước nêu trên, Bộ VHTTDL xác định, việc tổng kết 10 năm thi hành Nghị định 72/2016/NĐ-CP có ý nghĩa không chỉ là đánh giá kết quả thực hiện một văn bản quy phạm pháp luật trong một giai đoạn nhất định mà còn là cơ sở để xác định yêu cầu đổi mới tư duy quản lý nhà nước.

Một số bất cập

Nghị định 72/2016/NĐ-CP đã xác lập tương đối đầy đủ các nguyên tắc nền tảng cho hoạt động nhiếp ảnh, bao gồm phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, quyền và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân trong hoạt động nhiếp ảnh và chính sách của Nhà nước đối với lĩnh vực nhiếp ảnh.

Qua 10 năm thực hiện, các quy định này đã được vận dụng rộng rãi trong thực tiễn và về cơ bản đáp ứng yêu cầu quản lý đối với các hoạt động nhiếp ảnh. Tại Điều 3 Nghị định số 72/2016 đã quy định các khái niệm cơ bản làm cơ sở xác định phạm vi hoạt động nhiếp ảnh và áp dụng các quy định quản lý.

Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ số đã làm cho nội hàm của hoạt động nhiếp ảnh mở rộng đáng kể so với thời điểm Nghị định được ban hành. Do đó, các nguyên tắc về quyền và trách nhiệm cơ bản của Nghị định vẫn có giá trị, nhưng cần được xem xét trong mối quan hệ với pháp luật chuyên ngành khác.

Phương thức, hình thức tổ chức triển lãm ảnh đang có nhiều thay đổi. Ảnh: NH.

Bên cạnh đó, khái niệm “tác phẩm nhiếp ảnh” cần tiếp tục được rà soát trong bối cảnh phát triển mới; các nội dung giải thích từ ngữ cần được rà soát, cập nhật theo hướng vừa kế thừa các khái niệm đã được thực tiễn kiểm nghiệm, vừa bổ sung hoặc làm rõ những khái niệm cần thiết trong hoạt động nhiếp ảnh trong giai đoạn tới. Vấn đề đặt ra không phải là mở rộng Nghị định để điều chỉnh tất cả các loại hình nhiếp ảnh, mà là xác định rõ phạm vi điều chỉnh của pháp luật về nhiếp ảnh trong tổng thể hệ thống pháp luật.

Thực tiễn cũng cho thấy, vẫn đề vận động sáng tác, trại sáng tác, thi và liên hoan tác phẩm nhiếp ảnh, bao gồm triển lãm, đưa tác phẩm ra nước ngoài, cần tiếp tục nghiên cứu để thích ứng với sự thay đổi về phương thức tổ chức, đặc biệt đối với hoạt động hoàn toàn hoặc một phần trên môi trường số.

Một thực tế khác, bên cạnh triển lãm trực tiếp đã xuất hiện triển lãm trực tuyến, triển lãm kết hợp trực tiếp và trực tuyến, triển lãm tương tác, triển lãm thực tế ảo và các hình thức giới thiệu tác phẩm trên nền tảng số, đã góp phần thúc đẩy hoạt động quảng bá, giao lưu và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực nhiếp ảnh.

Vấn đề đặt ra hiện nay chủ yếu xuất phát từ sự thay đổi nhanh chóng của phương thức tổ chức, công bố và lưu chuyển tác phẩm trong môi trường số, làm xuất hiện những hình thức hoạt động mà mô hình quản lý truyền thống chưa bao quát đầy đủ. Bộ VHTTDL cho rằng, đây là nội dung cần tiếp tục được rà soát khi hoàn thiện pháp luật về nhiếp ảnh.

Vấn đề quyền tác giả, quyền liên quan và xác định nguồn gốc tác phẩm

Nghị định 72/2016/NĐ-CP đã quy định nguyên tắc bảo vệ quyền tác giả và trách nhiệm tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ trong quá trình sử dụng tác phẩm nhiếp ảnh. Tuy nhiên, nội dung và cơ chế bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan, cũng như việc xử lý các hành vi xâm phạm quyền thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Có một thực tế, trong môi trường số, tác phẩm nhiếp ảnh có thể được sao chép, chỉnh sửa, loại bỏ thông tin về tác giả, thay đổi chú thích và phổ biến trên nhiều nền tảng với tốc độ nhanh.

Triển lãm ảnh nghệ thuật Việt Nam 2026, Nha Trang, Khánh Hòa, ngày 20/10. Ảnh: NH.

Báo cáo của một số cơ quan, đơn vị phản ánh tình trạng sử dụng tác phẩm không được phép, khó khăn trong xác định chủ thể vi phạm và xử lý hành vi xâm phạm trên các nền tảng xuyên biên giới.

Vì vậy, đối với lĩnh vực nhiếp ảnh yêu cầu đặt ra nên tập trung vào việc nâng cao nhận thức, phối hợp và làm rõ trách nhiệm của đơn vị tổ chức hoạt động nhiếp ảnh trong việc sử dụng tác phẩm hợp pháp.

Một thực tế khác, sự phát triển của khoa học công nghệ đã làm thay đổi căn bản quá trình sáng tạo, phổ biến và khai thác tác phẩm nhiếp ảnh. Quá trình này tạo điều kiện mở rộng khả năng sáng tạo, tiếp cận tác phẩm và phát triển thị trường nhiếp ảnh.

Tuy nhiên, đồng thời làm phát sinh những yêu cầu mới đối với việc xác định nguồn gốc tác phẩm, thông tin tác giả, quyền sở hữu, quyền sử dụng, quản lý các phiên bản tác phẩm và bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu hình ảnh. Đối với hoạt động lưu trữ, việc số hóa các bộ sưu tập, tư liệu ảnh có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật ngày càng trở nên cần thiết.

Tác phẩm "Mùa hồng chín" tại Triển lãm ảnh nghệ thuật Việt Nam 2026. Ảnh: BTC triển lãm.

Việc ứng dụng AI trong xử lý, chỉnh sửa và khai thác hình ảnh đang tạo ra những thay đổi đáng kể đối với hoạt động nhiếp ảnh. Công nghệ AI không chỉ được sử dụng như một công cụ hỗ trợ chỉnh sửa, nâng cao chất lượng hình ảnh mà còn có khả năng tạo lập, phục dựng, biến đổi hoặc mô phỏng hình ảnh với mức độ chân thực cao.

Sự phát triển này đặt ra những vấn đề mới trong việc xác định nguồn gốc, quá trình sáng tạo và trách nhiệm của chủ thể. Thực tiễn nêu trên làm phát sinh yêu cầu phân biệt giữa tác phẩm nhiếp ảnh có sử dụng công cụ AI để hỗ trợ quá trình sáng tạo với hình ảnh được tạo lập hoàn toàn hoặc chủ yếu bằng công nghệ AI.

Đối với trường hợp con người sử dụng hệ thống AI trong quá trình sáng tạo, việc xác định mức độ đóng góp của con người có ý nghĩa đối với việc xác định quyền tác giả, đồng thời liên quan đến trách nhiệm của người tạo ra và sử dụng.

Bên cạnh vấn đề xác định tác phẩm và chủ thể quyền, việc sử dụng các tác phẩm nhiếp ảnh đã được công bố làm dữ liệu cho hệ thống AI cũng đang đặt ra vấn đề mới. Do đó, Bộ VHTTDL cho rằng, trong quá trình rà soát, hoàn thiện pháp luật về nhiếp ảnh, cần tiếp tục cập nhật và bảo đảm sự thống nhất với các quy định mới của pháp luật về sở hữu trí tuệ và trí tuệ nhân tạo; đồng thời xác định rõ những nội dung cần được quy định riêng trong lĩnh vực nhiếp ảnh.