Giải bài toán hàng giả, hàng nhái trên sàn thương mại điện tử, nền tảng số

Hàng giả “biến hóa” trên môi trường số

Thời gian qua, nạn hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp và luôn thay đổi để đối phó với các lực lượng chức năng. Phương thức, thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi nhằm trốn tránh kiểm tra, kiểm soát.

Thương mại điện tử phát triển kéo theo tình trạng hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thông qua mạng internet (website, sàn giao dịch thương mại điện tử, mạng xã hội, ứng dụng trên thiết bị di động…) ngày càng phổ biến và diễn biến phức tạp. Việc kiểm tra, xử lý các vi phạm trên internet rất khó khăn, nhất là việc truy xuất giao dịch, thu thập thông tin, manh mối, chứng cứ để xử lý vi phạm.

Một số mặt hàng vi phạm nổi cộm như: thời trang; hàng tiêu dùng; điện tử viễn thông; thực phẩm; vật tư nông nghiệp; dược phẩm; mỹ phẩm; vật liệu xây dựng; phụ tùng ô tô, xe máy,… các vi phạm chủ yếu là giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa” do Báo Bảo vệ pháp luật tổ chức.

Tại Hội thảo “Giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trong sản xuất, kinh doanh và lưu thông hàng hóa” do Báo Bảo vệ pháp luật tổ chức (ngày 30/9), ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, giai đoạn 2021-2025 lực lượng Quản lý thị trường đã xử lý 19.876 vụ vi phạm về sở hữu trí tuệ; tổng số tiền phạt khoảng 241,2 tỉ đồng, trị giá hàng hóa tịch thu, tiêu hủy khoảng 235,2 tỉ đồng và chuyển Cơ quan điều tra 37 vụ.

Riêng năm 2024, đã xử lý 5.272 vụ; năm 2025 xử lý 4.540 vụ. Đa phần các vụ việc xử lý là các hành vi vi phạm về giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu.

Trong đợt cao điểm từ ngày 7 đến 30/5/2026 (cao điểm triển khai Công điện 38), toàn lực lượng kiểm tra 4.701 vụ, xử lý 3.730 vụ với 4.147 hành vi vi phạm; chuyển cơ quan điều tra 37 vụ; tổng tiền phạt khoảng 41,4 tỉ đồng, trị giá tang vật khoảng 22,2 tỉ đồng.

Lực lượng chức năng tiến hành kiểm tra hàng hóa vi phạm.

Trong đó, lĩnh vực sở hữu trí tuệ tiếp tục là "điểm nóng" của đợt cao điểm khi chiếm hơn 40% tổng số vụ vi phạm bị xử lý.

Cụ thể, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra 1.862 vụ việc, phát hiện và xử lý 1.520 vụ xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, thu nộp ngân sách hơn 15 tỉ đồng tiền xử phạt và xử lý lượng hàng hóa vi phạm trị giá trên 12 tỉ đồng, chuyển Cơ quan điều tra 24 vụ có dấu hiệu tội phạm. 

Những nỗ lực của lực lượng Quản lý thị trường thời gian qua đã mang lại những kết quả, hiệu ứng tốt trên thị trường, nhận được đánh giá tích cực từ các doanh nghiệp, đại diện các chủ thể quyền sở hữu trí tuệ và người tiêu dùng. Lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, phát hiện nhiều vụ việc có quy mô lớn, có tính chất nghiêm trọng, liên địa bàn, có yếu tố tội phạm và chuyển Cơ quan điều tra.

Bài toán khó trong xử lý hàng giả trên mạng

Ông Nguyễn Đức Lê - Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương.

Theo ông Nguyễn Đức Lê, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn kiểm tra, xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt đối với hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu, vẫn đặt ra một số khó khăn, thách thức.

Trước hết, phương thức, thủ đoạn vi phạm ngày càng tinh vi, có xu hướng dịch chuyển mạnh sang môi trường thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số. Đối tượng vi phạm có thể sử dụng nhiều tài khoản, thường xuyên thay đổi thông tin, tách biệt địa điểm quảng cáo, giao dịch, lưu kho và giao nhận hàng hóa, gây khó khăn cho việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập chứng cứ và tổ chức kiểm tra, xử lý.

Việc xác minh quyền và đánh giá dấu hiệu xâm phạm trong một số vụ việc còn mất nhiều thời gian. Thông tin về tình trạng bảo hộ, chủ thể quyền, đại diện chủ thể quyền, phạm vi ủy quyền cũng như tổ chức, cá nhân được phép sản xuất, kinh doanh hoặc sử dụng nhãn hiệu hiện chưa được tập hợp, kết nối thành nguồn dữ liệu thống nhất để cơ quan thực thi có thể tra cứu, xác minh nhanh. Việc phối hợp với chủ thể quyền, đại diện chủ thể quyền trong cung cấp hồ sơ, tài liệu, mẫu đối chứng và ý kiến chuyên môn ở một số trường hợp chưa đáp ứng kịp thời yêu cầu xử lý vụ việc.

Kiểm sát viên VKSND tỉnh Phú Thọ kiểm sát việc thi hành Lệnh khám xét nơi làm việc của Bùi Đắc Ánh Dương, Giám đốc Công ty Cổ phần hệ thống thông tin ATHENA Việt Nam trong vụ án “Xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan”.

Bên cạnh đó, việc thu thập, bảo quản và sử dụng chứng cứ điện tử cũng như hoạt động giám định sở hữu trí tuệ còn những khó khăn nhất định. Đối với vi phạm trên môi trường số, thông tin có thể nhanh chóng bị thay đổi hoặc xóa bỏ; việc liên kết tài khoản kinh doanh trực tuyến với chủ thể thực tế, địa điểm lưu giữ hàng hóa và hoạt động vi phạm đòi hỏi sự phối hợp và chia sẻ dữ liệu giữa nhiều cơ quan, đơn vị.

Ngoài ra, dữ liệu phục vụ thực thi quyền sở hữu trí tuệ hiện còn phân tán tại nhiều cơ quan, tổ chức; cơ chế kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu giữa cơ quan quản lý nhà nước, lực lượng thực thi, chủ thể quyền và các nền tảng số chưa thực sự đồng bộ. Trong khi đó, tính chất liên ngành, liên địa bàn và ngày càng có yếu tố xuyên biên giới của các vụ việc đòi hỏi cơ chế phối hợp nhanh và hiệu quả hơn.

“Yêu cầu đối với năng lực của cán bộ thực thi ngày càng cao, không chỉ về pháp luật sở hữu trí tuệ mà còn về thương mại điện tử, chứng cứ điện tử, truy xuất nguồn gốc và kỹ năng nhận diện hàng hóa xâm phạm. Vì vậy, việc tiếp tục chuẩn hóa nghiệp vụ, tăng cường đào tạo, xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ hỗ trợ kiểm tra, xác minh là yêu cầu cấp thiết trong giai đoạn hiện nay”, ông Nguyễn Đức Lê nhấn mạnh.

Giải pháp nâng hiệu quả chống hàng giả, hàng nhái

Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước tiến hành kiểm tra đột xuất cơ sở chứa trữ, kinh doanh hàng hóa tại phường Phương Liệt, TP Hà Nội.

Từ những khó khăn, tồn tại nêu trên, để nâng cao hiệu quả phát hiện, kiểm tra và xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt là hàng hóa giả mạo nhãn hiệu và xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu, ông Nguyễn Đức Lê cho rằng trong thời gian tới cần tăng cường ứng dụng công nghệ và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ xác minh, xử lý vi phạm.

Từng bước hình thành hệ thống dữ liệu số về chủ thể quyền, đại diện chủ thể quyền, văn bằng bảo hộ, phạm vi ủy quyền và các tổ chức, cá nhân được phép sản xuất, kinh doanh, sử dụng nhãn hiệu; kết nối với các cơ sở dữ liệu có liên quan để hỗ trợ công chức thực thi tra cứu, đối chiếu và xác minh nhanh ngay trong quá trình kiểm tra.

Nghiên cứu ứng dụng công nghệ nhận diện hình ảnh, đối chiếu dấu hiệu trên hàng hóa với thông tin bảo hộ và dữ liệu do chủ thể quyền cung cấp, qua đó rút ngắn thời gian xác minh và nâng cao hiệu quả phát hiện vi phạm.

Cần thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên, trực tiếp giữa cơ quan thực thi và chủ thể quyền. Xây dựng đầu mối và kênh tương tác thống nhất để chủ thể quyền, đại diện chủ thể quyền cung cấp, cập nhật hồ sơ chứng minh quyền, thông tin ủy quyền, đặc điểm nhận diện hàng thật - hàng giả, danh sách tổ chức, cá nhân được phép sản xuất, phân phối hoặc sử dụng nhãn hiệu; đồng thời tiếp nhận yêu cầu xác minh của cơ quan thực thi và cung cấp tài liệu phục vụ xử lý vụ việc.

Hồ sơ, dữ liệu cung cấp cần được chuẩn hóa về thành phần, định dạng và trách nhiệm cập nhật nhằm bảo đảm tính chính xác, thống nhất và khả năng khai thác trong thực tiễn.

Bên cạnh đó, nâng cao năng lực phát hiện và xử lý vi phạm trên môi trường thương mại điện tử. Chuyển dần từ phương thức kiểm tra chủ yếu dựa trên địa điểm kinh doanh truyền thống sang kết hợp giám sát trực tuyến, phân tích dữ liệu và xác minh ngoài thực địa; tập trung vào các tài khoản, gian hàng, nhóm hàng và đối tượng có nguy cơ cao. Đồng thời, tăng cường cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin giữa lực lượng Quản lý thị trường với cơ quan quản lý thương mại điện tử, các nền tảng số và các lực lượng chức năng để truy vết chủ thể kinh doanh, kho hàng và chuỗi cung ứng phía sau hoạt động bán hàng trực tuyến.

Công an tỉnh Phú Thọ là đơn vị đầu tiên trên cả nước khởi tố vụ án về xâm phạm quyền tác giả đối với phần mềm máy tính.

Cũng theo ông Nguyễn Đức Lê, thời gian tới cần hoàn thiện cơ chế chia sẻ thông tin và phối hợp liên ngành trong xử lý vụ việc. Tăng cường kết nối, trao đổi dữ liệu giữa lực lượng Quản lý thị trường với Công an, Hải quan, Cơ quan quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ, cơ quan quản lý thương mại điện tử và các lực lượng liên quan; hình thành cơ chế cảnh báo, chuyển giao thông tin nhanh đối với vụ việc có dấu hiệu vi phạm nghiêm trọng, liên tỉnh, liên vùng hoặc có yếu tố xuyên biên giới.

Đối với vụ việc có dấu hiệu tội phạm, cần tăng cường phối hợp ngay từ giai đoạn xác minh, thu thập và củng cố chứng cứ để bảo đảm việc chuyển giao hồ sơ được kịp thời, đầy đủ và có khả năng tiếp tục xử lý.

Tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy định và hướng dẫn nghiệp vụ thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Tập trung tháo gỡ những khó khăn phát sinh trong xác định dấu hiệu xâm phạm, chứng minh quyền, giám định sở hữu trí tuệ, thu thập và sử dụng chứng cứ điện tử, xác định giá trị hàng hóa vi phạm và chuyển giao vụ việc có dấu hiệu tội phạm.

Đồng thời nâng cao năng lực chuyên môn của lực lượng thực thi. Tổ chức đào tạo, tập huấn chuyên sâu theo nhóm đối tượng quyền, nhóm hàng hóa và phương thức vi phạm; chú trọng kỹ năng thu thập chứng cứ điện tử, điều tra nguồn hàng và xử lý vi phạm trên môi trường số.

Tăng cường các chương trình đào tạo có sự tham gia của chủ thể quyền, hiệp hội ngành hàng, chuyên gia và các cơ quan thực thi trong nước, quốc tế để cập nhật phương thức, thủ đoạn vi phạm mới.