Đáng chú ý, có vi phạm chỉ được nhận diện đầy đủ khi vụ việc đã được đưa ra xét xử; có trường hợp hậu quả chuyển hóa thành vụ án hình sự. Ngược lại, một số quyết định, hành vi hành chính có dấu hiệu xâm hại lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng lại chưa được đưa ra Tòa án xem xét do không có chủ thể thực hiện quyền khởi kiện.
Khi vi phạm quản lý chuyển thành hậu quả hình sự
Trong quản lý đất đai, tài sản công, tài nguyên, môi trường, an toàn thực phẩm, dược phẩm..., vi phạm thường xuất phát từ quyết định sai thẩm quyền, sai trình tự, sử dụng tài sản công không đúng quy định, thiếu kiểm tra, giám sát. Hậu quả có thể là thất thoát ngân sách, xâm hại quyền lợi người dân hoặc ảnh hưởng đến cộng đồng.
    |
 |
| Ngành Kiểm sát vào cuộc bảo vệ lợi ích công, lợi ích Nhà nước. |
Thực tiễn xử lý hình sự cho thấy, nếu những sai phạm này không được kiểm soát từ sớm, hậu quả có thể ngày càng lớn.
Một vụ án xảy ra tại doanh nghiệp có vốn Nhà nước, liên quan sản xuất, gia công vàng và tham gia bình ổn thị trường vàng là ví dụ. Người đứng đầu doanh nghiệp cùng một số cá nhân bị xác định đã lợi dụng cơ chế quản lý, hợp thức hóa chứng từ, can thiệp vào quy trình kỹ thuật và kinh doanh để chiếm đoạt tài sản, thu lợi bất chính.
Tổng thiệt hại được xác định hơn 107,459 tỉ đồng, gồm hơn 11,67 tỉ đồng do tham ô tài sản và hơn 95,789 tỉ đồng do các hành vi làm trái quy định, lợi dụng chức vụ, quyền hạn. Riêng người đứng đầu doanh nghiệp hưởng lợi cá nhân trên 73,5 tỉ đồng.
Vụ án cho thấy sai phạm không nhất thiết phát sinh đột biến mà có thể tích tụ từ sự buông lỏng kiểm soát nội bộ, thiếu giám sát độc lập. Khi hành vi đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm, xử lý hình sự là cần thiết, nhưng lúc đó tài sản đã bị xâm phạm và việc khắc phục hậu quả trở nên khó khăn hơn.
Bài học đặt ra là phải kiểm soát quyền lực từ sớm, ngay khi quyết định, hành vi hành chính mới phát sinh, thay vì chỉ xử lý khi hậu quả đã chuyển thành vi phạm hình sự.
Khoảng trống khi không có người khởi kiện
Nếu án hình sự cho thấy hậu quả của việc kiểm soát chậm, thực tiễn án hành chính lại đặt ra vấn đề khác: có vi phạm nhưng không phải lúc nào cũng có chủ thể đưa vụ việc ra Tòa án.
Một vụ án liên quan khu đất có nguồn gốc tài sản Nhà nước tại khu vực trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh là trường hợp đáng chú ý. Khu đất từng được sử dụng làm phần vốn góp của Nhà nước trong một liên doanh. Sau khi liên doanh chấm dứt, việc rà soát, xử lý khu đất theo cơ chế quản lý tài sản công chưa được thực hiện đầy đủ.
|
 |
| Kiểm sát viên vào cuộc thu hồi đất công. |
Sau đó, cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định cho doanh nghiệp thuê khu đất thời hạn 50 năm. Kết quả thanh tra, kiểm tra xác định nhiều dấu hiệu vi phạm trong quản lý, sử dụng và tham mưu cho thuê đất; doanh nghiệp còn cho thuê lại một phần diện tích để kinh doanh.
Cơ quan có thẩm quyền tiếp tục ban hành quyết định thu hồi đất. Vụ việc được đưa ra Tòa án. Ở cấp sơ thẩm, Viện kiểm sát kháng nghị vì cho rằng, việc hủy quyết định thu hồi có thể ảnh hưởng đến quản lý tài sản công. Tuy nhiên, tại cấp phúc thẩm, Viện kiểm sát nhận thấy căn cứ pháp luật để thu hồi đất chưa bảo đảm nên sau khi trao đổi nghiệp vụ, kháng nghị được rút và bản án sơ thẩm được giữ nguyên.
Diễn biến này cho thấy, bảo vệ lợi ích Nhà nước không đồng nghĩa với bảo vệ mọi quyết định của cơ quan Nhà nước. Bảo vệ lợi ích Nhà nước trước hết là bảo vệ pháp luật.
Tuy nhiên, vụ án cũng đặt ra câu hỏi: Nếu không có chủ thể khởi kiện thì ai đưa một quyết định hành chính có dấu hiệu xâm hại lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng ra Tòa án?
Trong tố tụng hành chính, quyền khởi kiện chủ yếu gắn với cá nhân, tổ chức bị quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính tác động trực tiếp. Trong khi đó, lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng nhiều khi không gắn với một chủ thể cụ thể. Có trường hợp vi phạm được phát hiện nhưng không có người khởi kiện; hoặc người có quyền khởi kiện không thực hiện quyền này.
Khi đó, dù thanh tra, kiểm tra hoặc Viện kiểm sát phát hiện dấu hiệu vi phạm, kiến nghị khắc phục vẫn không thay thế được phán quyết tư pháp. Nếu kiến nghị không được thực hiện đầy đủ, vi phạm có nguy cơ tiếp tục tồn tại.
|
 |
| Ngành Kiểm sát phối hợp với các cơ quan Nhà nước nhằm bảo vệ người yếu thế, bảo vệ lợi ích công. |
Nghiên cứu trao quyền khởi kiện cho Viện kiểm sát
Từ thực tiễn công tác kiểm sát, Viện Phúc thẩm 3 cho rằng, cần nghiên cứu cơ chế để Viện kiểm sát có thể khởi kiện vụ án hành chính nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước trong những trường hợp đặc biệt.
Đây không đơn thuần là bổ sung một quyền tố tụng mà còn là công cụ kiểm soát quyền lực hành chính bằng con đường tư pháp, xử lý khoảng trống trong trường hợp có căn cứ xác định quyết định hành chính, hành vi hành chính trái pháp luật, gây thiệt hại đến lợi ích chung nhưng không có chủ thể trực tiếp khởi kiện.
Quyền này, nếu được thiết lập, cần đi kèm những điều kiện chặt chẽ. Trước hết phải có căn cứ xác định rõ hành vi vi phạm và thiệt hại đối với lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng. Cơ quan có thẩm quyền cần được kiến nghị khắc phục trước; chỉ khi kiến nghị không được thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ mới xem xét khởi kiện.
Trình tự từ phát hiện vi phạm, kiến nghị, theo dõi việc thực hiện đến quyết định khởi kiện cũng cần được quy định rõ, bảo đảm khách quan và có cơ chế kiểm soát nội bộ.
Đồng thời, cần nghiên cứu phạm vi thẩm quyền phù hợp với hệ thống Tòa án, nguồn lực chuyên môn và cơ chế phối hợp giữa Viện kiểm sát, Tòa án và cơ quan quản lý Nhà nước.
Nhìn từ cả án hình sự và án hành chính, yêu cầu đặt ra khá rõ: một bên cho thấy hậu quả của việc kiểm soát quá muộn; bên kia cho thấy nguy cơ không có vụ án để xử lý khi không có chủ thể khởi kiện.
Do đó, cần nghiên cứu bổ sung quy định trong Luật Tố tụng hành chính về quyền khởi kiện của Viện kiểm sát nhân dân trong trường hợp bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước, đồng thời quy định cụ thể phạm vi, điều kiện, thẩm quyền, trình tự và thủ tục thực hiện.
Mục tiêu không phải tạo thêm một chủ thể khởi kiện, mà là bảo đảm những vi phạm xâm hại lợi ích chung không bị bỏ ngỏ chỉ vì không có người khởi kiện. Đây cũng là một hướng nghiên cứu nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực Nhà nước trong lĩnh vực hành chính và nâng cao hiệu quả bảo vệ pháp luật, lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng.