Sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự là yêu cầu khách quan từ thực tiễn

Đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Viện trưởng VKSND tối cao trình bày trước Quốc hội Tờ trình tóm tắt về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). Ảnh: Media Quốc hội.

Tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, sáng 20/8, tại Hội trường Diên Hồng (Nhà Quốc hội, Thủ đô Hà Nội), đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Viện trưởng VKSND tối cao trình bày trước Quốc hội Tờ trình tóm tắt về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự cần được thực hiện đồng bộ với quá trình nghiên cứu, sửa đổi Bộ luật Hình sự và các luật liên quan

Theo tài liệu do Văn phòng Quốc hội cung cấp cho phóng viên Báo Bảo vệ pháp luật vào sáng ngày 20/8, về cơ sở chính trị: Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, định hướng lớn về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đẩy mạnh cải cách tư pháp; hoàn thiện thể chế phát triển đất nước; tăng cường hội nhập quốc tế; nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng VKSND tối cao trình bày trước Quốc hội Tờ trình tóm tắt về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). Ảnh: Media Quốc hội.

Đặc biệt, nhiều văn kiện quan trọng của Trung ương như: Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nghị quyết số 27-NQ/TW, Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 59-NQ/TW, Nghị quyết số 66-NQ/TW, Nghị quyết số 68-NQ/TW, Nghị quyết số 79-NQ/TW, Nghị quyết số 04-NQ/TW, Kết luận số 09-KL/TW, Kết luận số 19-KL/TW, Kết luận số 17-KL/TW, Chỉ thị số 06-CT/TW; và các chỉ thị, kết luận, ý kiến chỉ đạo của Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã đề ra nhiều chủ trương, yêu cầu mới liên quan đến tố tụng hình sự cần được thể chế hóa vào BLTTHS nhằm bảo đảm các thủ tục tố tụng hình sự công bằng, công khai, minh bạch, hiện đại, nhanh chóng, kịp thời, tiết kiệm, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới; tăng cường bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ, bảo vệ Nhà nước; phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực chặt chẽ, chống lạm quyền, vi phạm pháp luật của các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, góp phần thực hiện hai mục tiêu 100 năm phát triển đất nước.

Trong bối cảnh đó, pháp luật tố tụng hình sự giữ vai trò là thiết chế trung tâm bảo đảm thực thi quyền lực tư pháp, đồng thời là phát hiện, xử lý tội phạm, bảo vệ chế độ, bảo vệ Nhà nước, quyền con người, quyền công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Các yêu cầu mới đặt ra đối với hoạt động tố tụng hình sự không chỉ dừng lại ở việc xử lý tội phạm nghiêm minh mà còn đòi hỏi: bảo đảm tính dân chủ, công bằng và nhân văn trong quá trình tố tụng; tăng cường tranh tụng và tính công khai, minh bạch; nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực tư pháp; bảo đảm quyền bào chữa, quyền tiếp cận công lý; ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động tố tụng; nâng cao hơn nữa hiệu quả phòng ngừa, thu hồi tài sản và xử lý tội phạm xuyên quốc gia.

Các đại biểu tham dự Phiên họp. Ảnh: Media Quốc hội.

Ngày 6/7/2026, tại Thông báo số 01-TB/BCĐTW về kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật tại Phiên họp thứ nhất của Ban Chỉ đạo đã nêu rõ: “Ban Chỉ đạo cơ bản thống nhất với sự cần thiết nghiên cứu, đề xuất sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự và các luật quan trọng khác liên quan. Việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự cần được thực hiện đồng bộ với quá trình nghiên cứu, sửa đổi Bộ luật Hình sự và các luật liên quan, đặt trong tổng thể yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cải cách tư pháp, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và khơi thông nguồn lực phát triển. Không tiếp cận sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự chỉ như sửa đổi một số thủ tục mang tính kỹ thuật, mà phải hoàn thiện dựa trên các nguyên tắc nền tảng của pháp luật hiện đại: Công bằng, công khai, minh bạch, hiệu quả, nhân văn. Ban Chỉ đạo giao Đảng uỷ Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Đảng uỷ Công an Trung ương và các cơ quan có liên quan khẩn trương nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Bộ luật Hình sự (sửa đổi); trình Quốc hội cho ý kiến bước đầu về các chính sách lớn tại Kỳ họp chuyên đề trong tháng 8/2026. Trong quá trình xây dựng, đối với những vấn đề còn khó khăn, vướng mắc, thuộc thẩm quyền của Bộ Chính trị thì báo cáo Bộ Chính trị xem xét, cho ý kiến; đối với những nội dung đã thống nhất, khẩn trương hoàn thiện hồ sơ để trình Quốc hội bảo đảm đúng tiến độ”.

Do đó, việc nghiên cứu sửa đổi toàn diện BLTTHS là yêu cầu khách quan nhằm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương của Đảng và yêu cầu thực tiễn phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Sửa đổi để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ

Về cơ sở pháp lý: Trong thời gian qua, Quốc hội và các cơ quan có thẩm quyền đã tăng cường hoàn thiện hệ thống pháp luật, triển khai xây dựng, sửa đổi nhiều đạo luật có liên quan trực tiếp đến hoạt động tố tụng hình sự, như: Bộ luật Hình sự, Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự, các đạo luật về phòng, chống tham nhũng, hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tư pháp, chuyển đổi số,…

Các đại biểu tham dự Phiên họp. Ảnh: Media Quốc hội.

Đồng thời, Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh ký kết và tham gia nhiều điều ước, thỏa thuận quốc tế đa phương, song phương trong lĩnh vực tư pháp và phòng, chống tội phạm; sự phát triển của tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm mạng, tội phạm sử dụng công nghệ cao đòi hỏi cần có nhiều cơ chế phối hợp giữa Việt Nam và các nước để tăng cường trao đổi, cung cấp thông tin, thu thập, bảo quản, sử dụng chứng cứ trên môi trường mạng, hợp tác điều tra, tương trợ tư pháp,… để xử lý tội phạm, tài sản do phạm tội mà có xuyên biên giới. 

Do đó, cần rà soát, nghiên cứu sửa đổi toàn diện BLTTHS để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật quốc gia và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Một số quy định không còn phù hợp

Về cơ sở thực tiễn: BLTTHS năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2024 và 2025) đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự. Tuy nhiên, sau hơn 8 năm triển khai thực hiện, bên cạnh những kết quả tích cực, thực tiễn cho thấy còn có nhiều vướng mắc, bất cập, một số quy định không còn phù hợp hoặc chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu mới của cải cách tư pháp…, trong đó nổi lên các vấn đề sau:

Thứ nhất, quy định về các nguyên tắc của BLTTHS chưa bảo đảm đáp ứng yêu cầu mới;

Thứ hai, quy định về thẩm quyền của cơ quan, người tiến hành tố tụng chưa đồng bộ, phù hợp, cơ chế kiểm soát quyền lực giữa các chủ thể tố tụng chưa thực sự hiệu quả;

Thứ ba, một số biện pháp ngăn chặn còn có phạm vi áp dụng rộng, thiếu biện pháp thay thế phù hợp; thủ tục tố tụng chưa đáp ứng yêu cầu xử lý nhanh và hiệu quả; chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu chuyển đổi số và tố tụng trực tuyến… Quy định về xử lý vật chứng, dữ liệu điện tử chưa đầy đủ và phù hợp;

Thứ tư, thủ tục rút gọn chưa phát huy hiệu quả, thiếu cơ chế xử lý linh hoạt đối với các vụ án đơn giản;

Thứ năm, qua tổng kết thực tiễn giải quyết một số vụ việc, vụ án hình sự cho thấy có trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng xét về động cơ, mục đích, hoàn cảnh phạm tội và mức độ nguy hiểm cho xã hội thì việc truy cứu trách nhiệm hình sự không còn cần thiết.

Tuy nhiên, do các trường hợp này không thuộc diện được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự nên các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải thực hiện đầy đủ các giai đoạn tố tụng, sau đó phải miễn chấp hành hình phạt hoặc phải “vận dụng” các quy định pháp luật hiện hành để xử lý. Điều này dẫn đến việc chính sách nhân đạo, khoan hồng của Nhà nước không được áp dụng kịp thời; kéo dài thời gian giải quyết vụ án, làm phát sinh chi phí tố tụng không cần thiết và ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý vụ việc.

Các đại biểu tham dự Phiên họp. Ảnh: Media Quốc hội.

Thứ sáu, nhiều vụ án, đặc biệt là vụ án về các tội phạm xâm phạm hoạt động kinh tế, người phạm tội có thái độ hợp tác tích cực, tự nguyện khai báo, thừa nhận hành vi phạm tội, chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại hoặc có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả nếu được tạo điều kiện về thời gian.

Tuy nhiên, pháp luật tố tụng hình sự hiện hành chưa có cơ chế để ghi nhận, khuyến khích và kiểm soát các trường hợp này. Các cơ quan tiến hành tố tụng chỉ có thể tiếp tục giải quyết theo thủ tục thông thường hoặc áp dụng các chế định hiện có như tạm đình chỉ, gia hạn thời hạn tố tụng, trong khi các chế định này không được thiết kế nhằm mục đích tạo điều kiện cho người phạm tội thực hiện cam kết khắc phục hậu quả. Điều này làm giảm hiệu quả của chính sách hình sự, chưa tạo động lực đầy đủ để người phạm tội chủ động hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng, đồng thời chưa đáp ứng yêu cầu nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản và khắc phục thiệt hại do tội phạm gây ra.

Thứ bảy, thực tiễn giải quyết án cũng cho thấy có số lượng lớn vụ án mà chứng cứ đã rõ ràng, bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, đồng thời chấp nhận hình phạt và các nghĩa vụ dân sự. Tuy nhiên, các vụ án này vẫn phải thực hiện đầy đủ trình tự, thủ tục điều tra, truy tố, xét xử như các vụ án phức tạp, dẫn đến kéo dài thời gian giải quyết, làm tăng chi phí tố tụng và tạo áp lực lớn đối với các cơ quan tiến hành tố tụng trong bối cảnh số lượng vụ án ngày càng gia tăng. Về vấn đề này, kinh nghiệm của nhiều quốc gia đã thiết lập cơ chế tố tụng đối với trường hợp người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt trên cơ sở bảo đảm tính tự nguyện, có sự tham gia của người bào chữa và sự kiểm soát của Tòa án, qua đó vừa bảo đảm quyền con người, vừa nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm và tiết kiệm nguồn lực tư pháp.

Những hạn chế nêu trên đòi hỏi phải nghiên cứu sửa đổi toàn diện BLTTHS nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn trong thực tiễn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động tố tụng và bảo đảm tốt hơn quyền con người.

Từ những căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn nêu trên, việc sửa đổi toàn diện BLTTHS là cần thiết nhằm thể chế hóa đầy đủ, toàn diện các chủ trương của Đảng, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật và phù hợp với điều ước, thỏa thuận quốc tế, đồng thời, tháo gỡ những vướng mắc, bất cập, nâng cao hiệu lực, hiệu quả tố tụng, thúc đẩy chuyển đổi số trong tố tụng hình sự; tăng cường kiểm soát quyền lực tư pháp, bảo đảm công bằng, nghiêm minh, nhân văn, nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm và thu hồi tài sản; bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân; đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Các đại biểu tham dự Phiên họp. Ảnh: Media Quốc hội.

Bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân

Về mục đích ban hành:

Đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tiến bộ hơn, bảo đảm tăng cường tranh tụng, kiểm soát quyền lực chặt chẽ, bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân.

Rà soát, kế thừa các quy định còn phù hợp, đang phát huy hiệu quả; sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ các quy định không còn phù hợp.

Bổ sung các chế định, thủ tục tố tụng mới nhằm giải quyết vụ việc, vụ án nhanh chóng, kịp thời, tiết kiệm nguồn lực, chi phí tố tụng nhưng vẫn bảo đảm nghiêm minh, khách quan và nhân văn, bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trong tố tụng hình sự.

Xây dựng thủ tục tố tụng hiện đại, ứng dụng công nghệ số và đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

Về quan điểm xây dựng:

Thứ nhất, bám sát quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, về cải cách tư pháp và phát triển kinh tế - xã hội, hội nhập quốc tế, đấu tranh phòng, chống tội phạm theo hướng cải cách mạnh mẽ thủ tục tố tụng hình sự, bảo đảm tính nghiêm minh, đề cao tính nhân văn, hướng thiện;

Phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực chặt chẽ, hiệu quả, tăng cường phân cấp, phân quyền, phân định rõ thẩm quyền, tăng cường trách nhiệm của các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng các cấp; hoàn thiện các cơ chế bảo đảm quyền con người, quyền công dân được Hiến pháp và pháp luật quy định;

Bảo đảm BLTTHS là luật nền tảng, trung tâm, vừa quy định căn cứ, điều kiện, thẩm quyền, trình tự, thủ tục tố tụng cụ thể, chặt chẽ, minh bạch, vừa quy định các nguyên tắc cơ bản có giá trị chi phối, định hướng các văn bản còn lại có liên quan.

Thứ hai, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và phù hợp với điều ước quốc tế. Các nội dung sửa đổi phải phù hợp với Hiến pháp, bảo đảm thống nhất với hệ thống pháp luật quốc gia và tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế trên cơ sở phù hợp điều kiện chính trị, kinh tế, xã hội và mô hình tổ chức bộ máy của Việt Nam.

Thứ ba, đổi mới tư duy tố tụng theo hướng hiện đại, hiệu quả. Chuyển từ phương thức quản lý tố tụng sang quản trị tố tụng hiện đại, lấy hiệu quả giải quyết vụ việc, vụ án và bảo đảm quyền con người làm trung tâm. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và từng bước số hóa toàn trình hoạt động tố tụng.

Thứ tư, bám sát kết quả tổng kết thực tiễn thi hành BLTTHS năm 2015, kế thừa những nội dung còn phù hợp, đang phát huy hiệu quả; sửa đổi, bổ sung, khắc phục những vướng mắc, bất cập, tạo điều kiện tốt hơn cho các chủ thể tố tụng thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm, bảo đảm tính khách quan, liên tục, kịp thời, hiệu quả trong giải quyết vụ việc, vụ án hình sự.

Thứ năm, tuân thủ đúng nguyên tắc và trình tự, thủ tục ban hành văn bản quy phạm pháp luật theo quy định của Đảng và Nhà nước; bảo đảm kỹ thuật lập pháp khoa học, hiện đại, hợp lý, dễ hiểu, tạo thuận lợi cho cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng áp dụng, thực hiện.

Phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng

Về phạm vi điều chỉnh: BLTTHS quy định các nguyên tắc, trình tự, thủ tục tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và một số thủ tục thi hành án hình sự; nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng; nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng, cơ quan, tổ chức, cá nhân; khiếu nại, tố cáo và hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự.

Về đối tượng áp dụng: Cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; Người tham gia tố tụng; Các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến việc giải quyết vụ việc, vụ án hình sự.