Từ nguồn tin khiếu nại, tố cáo đến tố tụng công ích

Từ cơ chế tố tụng công ích đến yêu cầu phát hiện thông tin từ sớm

Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công (Nghị quyết số 205), có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, mở ra một cơ chế pháp lý mới, đặt ra yêu cầu mới đối với công tác phát hiện và xử lý thông tin trong thực hiện chức năng của VKSND. Trong cơ chế đó, công tác tiếp công dân, tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn và kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp có thể cung cấp những thông tin quan trọng để nhận diện sớm dấu hiệu xâm phạm lợi ích công, quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương. Với chức năng được giao, Vụ Kiểm sát và giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp (Vụ 12) – VKSND tối cao có điều kiện phát huy vai trò đầu mối phát hiện, phân loại và kết nối thông tin từ công tác khiếu nại, tố cáo, góp phần đưa thông tin đến đúng đơn vị, đúng thẩm quyền, phục vụ hiệu quả cơ chế tố tụng công ích.

Đoàn kiểm tra của VKSND tối cao (Vụ 12) kiểm tra công tác tại VKSND tỉnh Đắk Lắk.

Nghị quyết số 205 quy định việc thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện. Đây là một cơ chế đặc biệt, thể hiện bước phát triển mới trong phương thức thực hiện chức năng của VKSND, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới về tổ chức phát hiện, tiếp nhận và xử lý thông tin có liên quan đến lợi ích công.

Việc triển khai cơ chế này cần được đặt trong tổng thể chủ trương xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII xác định yêu cầu thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ, kiểm soát hiệu quả giữa các cơ quan nhà nước.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 205 không chỉ đặt ra vấn đề tổ chức thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích, mà còn đặt ra yêu cầu hình thành một quy trình phát hiện thông tin đủ nhanh, đủ chính xác để những vụ việc có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công hoặc quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương không bị bỏ sót.

Điểm đáng chú ý của Nghị quyết số 205 là Viện kiểm sát chỉ khởi kiện khi đã thông báo, kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định nhưng không có người khởi kiện. Như vậy, tố tụng công ích không nhằm thay thế trách nhiệm của các chủ thể khác, mà là một cơ chế đặc biệt được thực hiện khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định. Việc phát hiện, đề xuất xử lý vì vậy phải dựa trên đầy đủ căn cứ pháp luật, bảo đảm đúng điều kiện khởi kiện và không làm thay trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện.

Đồng chí Mai Thị Nam - Vụ trưởng Vụ 12 VKSND tối cao và đồng chí Phạm Trung Thuận, Viện trưởng VKSND tỉnh Đắk Lắk chủ trì buổi làm việc.

Theo Nghị quyết số 205, phạm vi lợi ích công được bảo vệ bao gồm lợi ích công cộng; lợi ích của Nhà nước trong các lĩnh vực đầu tư công, đất đai, tài nguyên, tài sản công khác; môi trường, hệ sinh thái; di sản văn hóa; an toàn thực phẩm, dược phẩm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Các nhóm dễ bị tổn thương được Nghị quyết xác định gồm trẻ em; người cao tuổi; người khuyết tật; phụ nữ đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi; người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; người mất năng lực hành vi dân sự và người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Chính vì phạm vi bảo vệ rộng và tính chất đặc biệt của cơ chế này, việc phát hiện thông tin ban đầu có ý nghĩa rất quan trọng.

Vụ 12 - VKSND tối cao là đầu mối phát hiện, phân loại và kết nối thông tin

Theo chức năng được giao, Vụ 12 có điều kiện thường xuyên tiếp cận thông tin từ công tác tiếp công dân, tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn; kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; tổng hợp tình hình vi phạm và những vấn đề nổi lên qua đơn, thư. Đây là cơ sở quan trọng để Vụ 12 chủ động nhận diện thông tin có giá trị cảnh báo, nhưng việc đánh giá tính chất, phạm vi và hướng xử lý vụ việc phải được thực hiện theo đúng thẩm quyền.

Đây là lĩnh vực công tác tạo ra một lợi thế đặc thù về nguồn thông tin: nguồn thông tin phản ánh trực tiếp nhiều vấn đề phát sinh trong đời sống xã hội và hoạt động tư pháp.

Từ nguồn thông tin này, Vụ 12 có điều kiện nhận diện những vụ việc không chỉ liên quan đến quyền, lợi ích của người gửi đơn mà còn có khả năng phản ánh những vấn đề rộng hơn. Một vụ việc liên quan đến đất đai có thể đồng thời đặt ra dấu hiệu xâm phạm tài sản công; một phản ánh về ô nhiễm môi trường có thể liên quan đến lợi ích của cả cộng đồng dân cư; một vụ việc liên quan đến trẻ em, người cao tuổi hoặc người khuyết tật có thể cho thấy quyền dân sự của người thuộc nhóm dễ bị tổn thương chưa được bảo vệ đầy đủ; một phản ánh về thực phẩm, dược phẩm hoặc hàng hóa tiêu dùng có thể tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của nhiều người.

Thông qua quá trình tiếp nhận, phân loại, kiểm tra và kiểm sát việc giải quyết, thông tin từ đơn, thư còn có thể trở thành nguồn thông tin quan trọng giúp nhận diện những vấn đề có phạm vi ảnh hưởng rộng hoặc có dấu hiệu liên quan đến lợi ích công.

Như vậy, giá trị của công tác khiếu nại, tố cáo không chỉ nằm ở việc giải quyết từng đơn, từng vụ việc. Thông qua quá trình tiếp nhận, phân loại, kiểm tra và kiểm sát việc giải quyết, thông tin từ đơn, thư còn có thể trở thành nguồn thông tin quan trọng giúp nhận diện những vấn đề có phạm vi ảnh hưởng rộng hoặc có dấu hiệu liên quan đến lợi ích công.

Tuy nhiên, cần xác định rõ rằng việc phát hiện dấu hiệu từ thông tin khiếu nại, tố cáo mới là bước nhận diện nghiệp vụ ban đầu. Điều này không đồng nghĩa với việc kết luận vụ việc đã thuộc phạm vi tố tụng công ích hoặc đương nhiên phát sinh quyền khởi kiện của Viện kiểm sát. Việc xác định vụ việc có thuộc phạm vi Nghị quyết số 205 hay không phải căn cứ vào đầy đủ điều kiện, trình tự, thẩm quyền được pháp luật quy định.

Kết nối thông tin, không chồng lấn chức năng

Theo Thông báo số 340/TB-VKSTC ngày 12/8/2026 của VKSND tối cao được nêu trong tài liệu của bài viết, Vụ 9 được giao làm đơn vị chủ trì, đầu mối đối với công tác liên quan đến vụ việc có yếu tố xâm phạm lợi ích công để tiến tới khởi kiện công ích. Đây là cơ sở để các đơn vị nghiệp vụ tăng cường phối hợp trong quá trình thực hiện Nghị quyết số 205.

Đồng chí Mai Thị Nam - Vụ trưởng Vụ 12 phát biểu chỉ đạo tại cuộc kiểm tra tại VKSND khu vực 1 Đắk Lắk.

Trong cơ chế đó, vai trò của Vụ 12 cần được xác định rõ: phát hiện thông tin từ công tác khiếu nại, tố cáo; phân loại, nhận diện những dấu hiệu có liên quan; chuyển, kết nối thông tin với đơn vị có chức năng, thẩm quyền; đồng thời theo dõi, phối hợp trong phạm vi nhiệm vụ được giao. Cách tiếp cận này vừa phát huy được lợi thế của Vụ 12, vừa bảo đảm không làm thay chức năng của đơn vị chủ trì tố tụng công ích.

Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế phối hợp theo hướng rõ đầu mối, rõ trách nhiệm và rõ phương thức phản hồi. Khi Vụ 12 phát hiện thông tin có dấu hiệu liên quan đến lợi ích công hoặc nhóm dễ bị tổn thương, thông tin cần được chuyển đến đúng đơn vị có thẩm quyền để kiểm tra, đánh giá. Ngược lại, kết quả xử lý cũng cần được phản hồi để Vụ 12 có cơ sở theo dõi, tổng hợp và phục vụ công tác quản lý, kiểm sát theo chức năng. Cần quy định rõ thời hạn phản hồi, đầu mối chịu trách nhiệm và phương thức cập nhật kết quả, để bảo đảm thông tin sau khi chuyển giao không bị đứt quãng và Vụ 12 có cơ sở tổng hợp, theo dõi.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn, bởi nếu chỉ dừng lại ở việc chuyển thông tin mà không có cơ chế phản hồi và theo dõi kết quả thì nguồn thông tin từ công tác khiếu nại, tố cáo chưa thể phát huy đầy đủ giá trị.

Nhận diện sớm từ công tác tiếp công dân, xử lý đơn

Để phát huy vai trò của Vụ 12, việc nhận diện thông tin liên quan đến lợi ích công và nhóm dễ bị tổn thương cần từng bước được chú trọng ngay trong quá trình phân loại đơn. Có thể nghiên cứu các dấu hiệu như phạm vi ảnh hưởng rộng; số lượng người có khả năng bị tác động lớn; nguy cơ thiệt hại kéo dài; liên quan đến tài sản công, môi trường, người tiêu dùng; hoặc liên quan trực tiếp đến các nhóm chủ thể được Nghị quyết số 205 xác định.

Theo đó, quy trình có thể được tiếp cận theo hướng: tiếp nhận thông tin – phân loại đơn – nhận diện dấu hiệu liên quan đến lợi ích công hoặc nhóm dễ bị tổn thương – kiểm tra, xác minh thông tin ban đầu theo thẩm quyền – chuyển, trao đổi với đơn vị có chức năng về tố tụng công ích – theo dõi kết quả xử lý.

Trong chuỗi này, Vụ 12 phát huy thế mạnh ở những khâu thuộc chức năng được giao, đặc biệt là tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn; kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; tổng hợp tình hình vi phạm và những vấn đề nổi lên từ thực tiễn.

Việc nhận diện phải được thực hiện thận trọng, khách quan, có căn cứ pháp luật. Không phải mọi khiếu nại, tố cáo có nội dung liên quan đến cộng đồng đều là vụ việc công ích. Ngược lại, một thông tin ban đầu tưởng như chỉ liên quan đến lợi ích cá nhân cũng có thể đặt ra vấn đề rộng hơn nếu được xem xét trong tổng thể các vụ việc, địa bàn hoặc nhóm đối tượng có liên quan. Chính vì vậy, kỹ năng nghiệp vụ của cán bộ làm công tác tiếp công dân, tiếp nhận và xử lý đơn có ý nghĩa quan trọng trong việc phát hiện những thông tin có giá trị.

Dữ liệu khiếu nại, tố cáo – nguồn cảnh báo sớm

Một yêu cầu mới đối với công tác khiếu nại, tố cáo là phải từng bước chuyển từ quản lý đơn thuần sang khai thác giá trị của dữ liệu. Trọng tâm không phải là mở rộng chức năng của Vụ 12, mà là nâng cao chất lượng phân loại, nhận diện và khai thác thông tin trong phạm vi nhiệm vụ được giao. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương thức quản trị và phát triển hạ tầng số.

Đối với Vụ 12, trên cơ sở dữ liệu quản lý đơn có thể nghiên cứu chuẩn hóa một số trường thông tin phục vụ nhận diện, như nhóm chủ thể; lĩnh vực bị tác động; địa bàn; cơ quan, tổ chức có liên quan; số lần phản ánh; tình trạng giải quyết; phạm vi thiệt hại và số lượng người có khả năng bị ảnh hưởng. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, công nghệ có thể hỗ trợ nhận diện những đơn thư có nội dung tương đồng, những địa bàn xuất hiện nhiều phản ánh cùng loại hoặc những vụ việc có mối liên hệ với nhau. Xa hơn, trí tuệ nhân tạo có thể được nghiên cứu để hỗ trợ phân loại, tìm kiếm, liên kết và cảnh báo thông tin.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế vai trò của Kiểm sát viên, công chức có thẩm quyền trong việc kiểm tra, xác minh, đánh giá chứng cứ và đưa ra nhận định pháp lý. Việc xây dựng, kết nối và khai thác dữ liệu phải tuân thủ nghiêm các quy định về bí mật nhà nước, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và các quy định có liên quan. Nếu thực hiện tốt, dữ liệu từ công tác khiếu nại, tố cáo có thể từng bước trở thành nguồn cảnh báo sớm giúp phát hiện những vấn đề có nguy cơ ảnh hưởng đến lợi ích công hoặc quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương.

Phát huy vai trò của Vụ 12 - VKSND tối cao trong cơ chế phối hợp

Để cơ chế tố tụng công ích vận hành hiệu quả, trước hết cần nâng cao nhận thức của Kiểm sát viên, công chức làm công tác tiếp công dân, xử lý đơn về ý nghĩa của Nghị quyết số 205 và kỹ năng nhận diện thông tin có liên quan.

Cùng với đó, cần nghiên cứu xây dựng các tiêu chí nhận diện phù hợp với chức năng của Vụ 12. Các tiêu chí này nhằm phục vụ phân loại, nhận diện và kết nối thông tin, không phải là căn cứ để kết luận trước về việc có khởi kiện công ích hay không.

Cần thiết lập đầu mối phối hợp giữa Vụ 12 với đơn vị chủ trì, đầu mối về tố tụng công ích và các đơn vị nghiệp vụ có liên quan. Cơ chế phối hợp cần xác định rõ phương thức chuyển giao, trách nhiệm tiếp nhận, phản hồi, cập nhật kết quả và xử lý đối với những vụ việc có liên quan đến nhiều lĩnh vực nghiệp vụ.

Đối với Viện kiểm sát nhân dân địa phương, cần phát huy vai trò của hệ thống tiếp công dân, tiếp nhận và xử lý đơn ở các cấp. Đây là nguồn thông tin quan trọng từ thực tiễn cơ sở. Những thông tin có dấu hiệu liên quan đến lợi ích công hoặc nhóm dễ bị tổn thương cần được nhận diện, tổng hợp và báo cáo theo đúng quy định, qua đó tạo thành dòng thông tin thông suốt từ cơ sở đến Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Cần hình thành dòng thông tin hai chiều giữa cơ sở và VKSND tối cao, trong đó thông tin chuyển lên phải có nội dung, căn cứ và kết quả xử lý bước đầu theo quy định; thông tin phản hồi phải được cập nhật để phục vụ theo dõi.

Vụ 12 có thể đóng vai trò kết nối thông tin từ công tác khiếu nại, tố cáo với cơ chế phát hiện vụ việc công ích, nhưng phải luôn bảo đảm nguyên tắc đúng chức năng, đúng thẩm quyền, đúng quy trình và không làm thay nhiệm vụ của đơn vị được giao chủ trì.

Từ một đơn thư đến một vấn đề cần được bảo vệ

Nghị quyết số 205 đặt ra một phương thức mới để Viện kiểm sát nhân dân chủ động bảo vệ lợi ích công và quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương trong những trường hợp pháp luật quy định. Để cơ chế đó thực sự đi vào cuộc sống, khâu khởi kiện là một bước quan trọng, nhưng khâu phát hiện thông tin từ thực tiễn cũng có ý nghĩa không kém.

Với chức năng tiếp công dân, tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn và kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp, Vụ 12 có điều kiện tiếp cận một nguồn thông tin phong phú, trực tiếp từ người dân và từ hoạt động tư pháp. Đây là lợi thế cần được phát huy bằng nghiệp vụ, trách nhiệm và sự phối hợp chặt chẽ trong toàn Ngành.

Từ tiếp nhận thông tin đến phân loại; từ phân loại đến nhận diện; từ nhận diện đến kết nối, chuyển giao; từ chuyển giao đến theo dõi kết quả, công tác khiếu nại, tố cáo có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong cơ chế bảo vệ lợi ích công. Điều quan trọng là không mở rộng chức năng, nhiệm vụ của Vụ 12 vượt quá quy định pháp luật, mà phát huy đúng những gì Vụ 12 có thế mạnh: tiếp nhận thông tin, phân loại, phát hiện dấu hiệu, kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, tổng hợp vấn đề nổi lên và kết nối thông tin với đúng đơn vị có thẩm quyền. Đây cũng là nguyên tắc xuyên suốt để vừa phát huy giá trị của nguồn thông tin từ khiếu nại, tố cáo, vừa bảo đảm sự phân công, phối hợp giữa các đơn vị nghiệp vụ.

Khi đó, mỗi đơn thư không chỉ được nhìn nhận như một vụ việc cần giải quyết, mà trong những trường hợp phù hợp còn có thể trở thành nguồn thông tin giúp cơ quan có thẩm quyền nhận diện những nguy cơ xâm phạm lợi ích công hoặc quyền của nhóm dễ bị tổn thương. Đó cũng là cách để Vụ 12 phát huy rõ hơn vai trò của Vụ 12 trong thực hiện chức năng kiểm sát giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; đồng thời góp phần đưa cơ chế tố tụng công ích theo Nghị quyết số 205 vào thực tiễn một cách đúng pháp luật, đúng chức năng, kịp thời và hiệu quả, qua đó góp phần bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.