Góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước từ thực tiễn kiểm sát xét xử

Nếu Bản án hình sự là sự khẳng định tính nghiêm minh của pháp luật đối với hành vi đã xảy ra thì hoạt động kiến nghị phòng ngừa vi phạm pháp luật của Viện kiểm sát nhân dân lại mang ý nghĩa sâu sắc hơn, đó là từ thực tiễn giải quyết một vụ án để nhận diện những bất cập trong cơ chế quản lý nhà nước, góp phần hoàn thiện pháp luật và hạn chế nguy cơ phát sinh các vi phạm tương tự trong tương lai.

Đó cũng chính là tinh thần được ghi nhận tại Điều 41 Bộ luật Tố tụng hình sự về quyền kiến nghị phòng ngừa tội phạm và vi phạm pháp luật của Viện kiểm sát nhân dân, đồng thời được cụ thể hóa tại Điều 5 và Điều 19 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân về trách nhiệm phát hiện nguyên nhân, điều kiện phát sinh vi phạm pháp luật để kiến nghị cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục.

Nhìn từ góc độ đó, hoạt động kiến nghị không phải là một công việc phát sinh sau khi vụ án kết thúc mà là sự tiếp nối của chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, thể hiện vai trò chủ động của ngành Kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ pháp luật, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Những năm gần đây, cùng với yêu cầu nâng cao chất lượng công tác kiểm sát, ngành Kiểm sát nhân dân ngày càng chú trọng công tác kiến nghị phòng ngừa vi phạm pháp luật và tội phạm, coi đây là một giải pháp quan trọng để chuyển hóa kết quả hoạt động tư pháp thành những tác động tích cực đối với công tác quản lý nhà nước.

Đồng chí Lê Đức Xuân - Viện trưởng Viện Phúc thẩm trực tiếp chỉ đạo công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát xét xử và kiến nghị phòng ngừa vi phạm pháp luật tại Hội nghị triển khai công tác năm 2026.

Thực hiện định hướng đó, từ đầu năm 2026 đến nay, thông qua công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử phúc thẩm, Viện Công tố và Kiểm sát xét xử phúc thẩm tại TP Hồ Chí Minh (Viện Phúc thẩm 3) đã ban hành 21 bản kiến nghị đối với Tòa án và các cơ quan hữu quan nhằm khắc phục những sơ hở trong hoạt động tư pháp và quản lý nhà nước.

Con số này không đơn thuần phản ánh khối lượng công việc của một đơn vị nghiệp vụ mà cho thấy sự chuyển biến về nhận thức và phương pháp công tác của ngành Kiểm sát nhân dân, đó là không chỉ tập trung xử lý hậu quả của vi phạm mà còn chủ động phát hiện và phòng ngừa các nguyên nhân làm phát sinh vi phạm.

Trong số các kiến nghị đã ban hành, Kiến nghị phòng ngừa, khắc phục vi phạm pháp luật trong hoạt động công chứng đối với Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp là một ví dụ điển hình cho việc thực hiện chức năng đó.

Thông qua công tác thực hành quyền công tố, kiểm sát xét xử phúc thẩm vụ án “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, Viện Phúc thẩm 3 không chỉ xem xét tính có căn cứ và hợp pháp của việc giải quyết vụ án hình sự mà còn nghiên cứu toàn diện các Bản án dân sự và hình sự có liên quan để làm rõ bối cảnh phát sinh tội phạm. Chính từ quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án, đơn vị đã phát hiện nhiều sai phạm trong hoạt động công chứng có mối liên hệ trực tiếp với việc thực hiện hành vi phạm tội.

Các tài liệu trong hồ sơ vụ án cho thấy đã tồn tại tình trạng công chứng các hợp đồng giả cách nhằm che giấu giao dịch vay tài sản; xác nhận các giao dịch có giá trị bất thường so với giá trị thực tế; chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm kiểm tra tính xác thực của hồ sơ; để lọt các tài liệu có dấu hiệu giả mạo; đồng thời vẫn thực hiện công chứng đối với các giao dịch liên quan đến tài sản mà Tòa án đã tuyên hủy Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.

Nếu chỉ nhìn nhận ở góc độ quản lý chuyên ngành, đây là những vi phạm của tổ chức hành nghề công chứng và công chứng viên. Tuy nhiên, dưới góc độ thực hành quyền công tố và kiểm sát xét xử, những sai phạm đó lại phản ánh một vấn đề có ý nghĩa rộng lớn hơn, đó là sự tồn tại của những nguyên nhân và điều kiện tạo thuận lợi cho tội phạm phát sinh.

Thực tiễn giải quyết vụ án cho thấy, một hợp đồng giả cách được công chứng sẽ tạo ra hình thức hợp pháp cho một giao dịch không có thật; một tài sản không còn đủ điều kiện pháp lý nhưng vẫn được công chứng chuyển dịch sẽ tạo dựng niềm tin cho người tham gia giao dịch; một hồ sơ có dấu hiệu bất thường nhưng không được kiểm tra đầy đủ sẽ tạo cơ hội để giấy tờ giả tham gia vào các quan hệ dân sự. Những thiếu sót đó, nếu không được phát hiện và chấn chỉnh kịp thời, có thể trở thành một trong những mắt xích quan trọng để hành vi phạm tội được thực hiện và hoàn thành.

Chính ở khía cạnh này có thể thấy rõ giá trị của hoạt động kiểm sát. Nếu việc giải quyết vụ án chỉ dừng lại ở việc xác định trách nhiệm hình sự của người phạm tội thì những sơ hở trong cơ chế quản lý vẫn tiếp tục tồn tại và nguy cơ phát sinh những vụ việc tương tự vẫn còn hiện hữu.

Bởi vậy, cùng với việc thực hiện tốt chức năng tố tụng, Viện kiểm sát còn có trách nhiệm trả lời những câu hỏi lớn hơn: Vì sao tội phạm có thể xảy ra? Những bất cập nào trong quản lý nhà nước đã bị lợi dụng? Cần có những giải pháp gì để ngăn ngừa những vi phạm tương tự trong tương lai?

Xuất phát từ yêu cầu đó, trên cơ sở kết quả kiểm sát xét xử, Viện Phúc thẩm 3 đã ban hành Kiến nghị đề nghị Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp chỉ đạo cơ quan chuyên môn thanh tra, kiểm tra toàn diện hoạt động của Văn phòng Công chứng Cửu Long; xem xét trách nhiệm của tổ chức hành nghề công chứng, công chứng viên và các cá nhân có liên quan theo quy định của pháp luật.

Xét về bản chất, kiến nghị này không chỉ hướng tới việc xử lý một tổ chức hành nghề công chứng cụ thể mà còn nhằm khắc phục những sơ hở trong công tác quản lý nhà nước đối với lĩnh vực công chứng. Đây cũng là điểm khác biệt giữa hoạt động kiến nghị của Viện kiểm sát với các hoạt động tố tụng thông thường. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là xử lý một hành vi vi phạm mà còn là hoàn thiện cơ chế quản lý để hạn chế những điều kiện có thể bị tội phạm lợi dụng.

Điều đáng ghi nhận là Kiến nghị của Viện Phúc thẩm 3 đã được các cơ quan có thẩm quyền của tỉnh Đồng Tháp nghiêm túc tiếp thu và tổ chức thực hiện. Thanh tra tỉnh đã tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh giao Sở Tư pháp kiểm tra toàn diện hoạt động của Văn phòng Công chứng Cửu Long.

Trên cơ sở đó, Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp đã ban hành văn bản chỉ đạo thành lập Đoàn kiểm tra, tiến hành kiểm tra đột xuất toàn diện hoạt động của Văn phòng công chứng; làm rõ trách nhiệm của tổ chức hành nghề công chứng, công chứng viên và các cá nhân có liên quan; xử lý hoặc kiến nghị xử lý các vi phạm theo quy định của pháp luật.

Từ một vụ án hình sự cụ thể, kết quả kiểm sát đã được chuyển hóa thành hoạt động quản lý nhà nước; từ việc phát hiện những vi phạm cá biệt đã mở ra quá trình rà soát, chấn chỉnh đối với cả một lĩnh vực hoạt động. Đây là minh chứng sinh động cho thấy hoạt động kiến nghị của Viện kiểm sát không chỉ có giá trị pháp lý mà còn có giá trị thực tiễn sâu sắc trong việc hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước và phòng ngừa vi phạm pháp luật.

Mặc dù Kiến nghị của Viện Phúc thẩm 3 được ban hành trước thời điểm Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành Chỉ thị số 05/CT-VKSTC ngày 19/5/2026 về tăng cường công tác kiến nghị trong ngành Kiểm sát nhân dân, nhưng những kết quả đạt được từ thực tiễn vụ việc này đã thể hiện rõ tinh thần chủ động phát hiện các sơ hở trong quản lý nhà nước, kịp thời kiến nghị áp dụng các biện pháp khắc phục và theo dõi việc thực hiện kiến nghị trên thực tế. Đây cũng chính là những yêu cầu cốt lõi mà Chỉ thị số 05 đặt ra đối với toàn Ngành trong giai đoạn hiện nay.

Thực tiễn ban hành 21 bản kiến nghị đối với Tòa án và các cơ quan hữu quan từ đầu năm 2026 cho thấy công tác kiến nghị của Viện Phúc thẩm 3 không chỉ giới hạn ở việc khắc phục những thiếu sót trong từng vụ án riêng lẻ mà đã từng bước hướng tới mục tiêu nhận diện các bất cập của cơ chế quản lý và thúc đẩy việc hoàn thiện pháp luật, hoàn thiện hoạt động quản lý nhà nước.

Tuy nhiên, kết quả đó không phải là thành quả của một đơn vị nghiệp vụ riêng lẻ mà là sự cụ thể hóa chức năng, nhiệm vụ của ngành Kiểm sát nhân dân trong điều kiện cải cách tư pháp hiện nay, nơi mà yêu cầu đối với hoạt động kiểm sát không chỉ là bảo đảm giải quyết đúng đắn các vụ án mà còn phải góp phần xây dựng một cơ chế quản lý nhà nước minh bạch, hiệu lực và hiệu quả hơn.

Một vụ án hình sự có thể khép lại bằng một Bản án có hiệu lực pháp luật. Nhưng giá trị của hoạt động kiểm sát không dừng lại ở việc xử lý trách nhiệm của người phạm tội. Khi từ kết quả giải quyết một vụ án, Viện kiểm sát phát hiện được những sơ hở trong quản lý nhà nước, ban hành kiến nghị và kiến nghị đó được các cơ quan có thẩm quyền nghiêm túc tiếp thu, chuyển hóa thành những hoạt động thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm cụ thể, thì chức năng kiểm sát đã được thực hiện một cách đầy đủ và toàn diện.

Thực tiễn từ vụ án nêu trên cho thấy, thông qua hoạt động kiến nghị, ngành Kiểm sát nhân dân không chỉ bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất mà còn góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước, bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Đó cũng chính là ý nghĩa sâu sắc của hoạt động kiến nghị phòng ngừa vi phạm pháp luật: xử lý một vụ án để phòng ngừa nhiều vụ án, phát hiện một sơ hở để góp phần hoàn thiện một cơ chế quản lý và xây dựng một nền tư pháp chủ động, hiện đại, lấy phòng ngừa làm một trong những giá trị cốt lõi của hoạt động kiểm sát.