Không chỉ là một trò chơi giải trí, bài Điếm từ lâu đã trở thành một nét văn hóa độc đáo, một thú vui tao nhã gắn liền với đời sống tinh thần của người dân vùng biển xứ Thanh.
Sức sống mãnh liệt của một trò chơi dân gian
Từ bao giờ bài Điếm xuất hiện, ngay cả những cụ cao niên nhất vùng biển Thanh Hóa cũng không nhớ nổi. Chỉ biết rằng, cứ mỗi dịp Tết đến xuân về, tại các xã ven biển như Hoằng Trường, Hoằng Thanh, Hoằng Tiến (cũ)... không khí lại nhộn nhịp hẳn lên bởi những hội bài Điếm.
Chơi bài Điếm thực chất là biến tấu từ bộ bài Tam Cúc 32 cây nhưng được nghệ thuật hóa bằng tiếng trống và lời ca. Tổ điếm thường được dựng bằng tre, kết thành hình vuông rộng chừng một gian nhà. Mái lợp vải rực rỡ, cổng chào kết hình linh vật bằng lá dừa đầy khéo léo.
Để tổ chức một hội bài Điếm, nhà Cái không cần chuẩn bị quá cầu kỳ hay tốn kém. Những vật dụng thiết yếu bao gồm: Bộ bài Tam Cúc gồm 32 cây bài quen thuộc, bộ trống chầu dùng để báo hiệu số cây bài được đánh ra và micro, loa để tiếng hát vang xa. Cùng vật phẩm vui xuân như bánh kẹo, chè nước, thuốc lá để thưởng cho đội thắng và đãi khách.
Trong hội bài, người đứng ra tổ chức được gọi là Cái, còn người chơi được gọi là Điếm. Nhà Cái đóng vai trò linh hồn của hội bài, đòi hỏi phải là người có giọng hát hay, am hiểu dân ca, ca dao, tục ngữ và đặc biệt là phải thuộc lòng các điển tích trong "Truyện Kiều" để vận dụng linh hoạt vào từng cây bài.
Cái hay, cái đẹp của bài Điếm không nằm ở việc ăn thua mà nằm ở nghệ thuật hát rao. Mỗi khi một quân bài được đánh ra, nhà Cái lại cất lên một câu hát tương ứng để thông báo.
Một hội bài thường diễn ra trong 4 ván. Để khai cuộc, nhà Cái sẽ mời gọi bằng câu hát đầy tình tứ: “Đầu xuân bắt cái Điếm anh, để em mang đĩa mang bài tới nơi.”
Khi một trong bốn Điếm bắt được lá bài đầu tiên, nhà Cái sẽ dựa vào đó để "vịnh". Chẳng hạn, nếu bắt được cây Tốt đỏ, câu hát sẽ là: “Mùa xuân hoa mận hoa đào/Có cây Tốt đỏ ra chào mùa xuân.”
Với 32 cây bài, có đến hàng trăm câu hát đối đáp. Nội dung các câu hát vô cùng phong phú, từ tình yêu quê hương đất nước đến những tâm tình đôi lứa. Ví như người chơi ra đôi mã đen thì sẽ giao bằng câu: “Đường trường ngựa nhảy cát tung/ Đường về quê mẹ ung dung mấy ngày”.
    |
 |
| Chơi bài Điếm thực chất là biến tấu từ bộ bài Tam Cúc 32 cây. |
Nếu đôi mã đỏ ra bắt lại đôi mã đen thì sẽ đối lại bằng câu: "Đường trường ngựa nhảy cát bay/Chót yêu nhau phải hẹn ngày hôm nay”. Hay cây pháo đen ra thì giao: "Em ơi khói lửa biên thùy/Gác tình duyên lại lên đường cùng anh”. Nếu bị pháo đỏ bắt, người giao bài đáp lại bằng câu: "Anh ơi hải đảo là nhà/ Trùng khơi biên giới vẫn là quê hương”...
Người chơi bài Điếm chủ yếu là phụ nữ, thanh niên và các cô, các bác trung niên. Chị Trương Thị Lan (xã Hoằng Trường cũ) chia sẻ rằng, người tham gia chỉ cần bỏ ra một số tiền rất nhỏ, từ 2.000 đến 5.000 đồng để mua "cái" nhập cuộc. Đây không phải tiền đặt cược ăn thua theo kiểu bài bạc mà là một phần "luật" để tạo không khí, chủ yếu là cầu may mắn cho năm mới.
Cách tính điểm cũng rất thú vị, người thắng mỗi lượt sẽ nhận được "thẻ" (que tre) tương ứng với số bài ăn được. Người thắng nước bài hiện tại sẽ giành được quyền quyết định lượt tiếp theo (cướp Cái) và đánh số tiếng trống tương ứng với số bài mình ra. Kết thúc 4 ván, ai ăn được nhiều thẻ nhất là người chiến thắng. Người ăn được trên 8 thẻ sẽ tiếp tục chơi hội sau, người thua nhường chỗ cho người mới.
Khát vọng lưu giữ hồn quê
Dù hội bài Điếm đang hồi sinh mạnh mẽ, nhưng phía sau tiếng trống rộn ràng ấy vẫn còn đó những trăn trở về việc truyền nghề. Bà Phạm Thị Huệ (thôn 1, xã Hoằng Tiến), một người có kinh nghiệm giao bài Điếm suốt 30 năm qua, không khỏi đau đáu về tương lai của loại hình nghệ thuật này.
Hơn ba thập kỷ gắn bó với tiếng trống, tiếng hát, bà Huệ đã chứng kiến bao mùa xuân đi qua cùng những ván bài Điếm. Với bà, bài Điếm là máu thịt, là ký ức của những ngày "nam thanh nữ tú" đến hội bài để tìm hiểu nhau qua câu hát giao duyên, để rồi từ đó nên duyên vợ chồng.
Tuy nhiên, bà Huệ trăn trở tâm sự rằng, hiện nay, giới trẻ vẫn chưa thực sự mặn mà với bài Điếm. Trong khi lớp người già tìm đến hội bài để tìm lại ký ức thanh xuân, người trẻ đến vì tò mò, lạ lẫm, thì số người thực sự muốn học cách hát, cách rao bài lại rất hiếm.
Nỗi lo lớn nhất của bà Huệ là việc tìm kiếm người có chất giọng phù hợp để truyền dạy. Hát bài Điếm không chỉ cần giọng hay mà còn cần sự ứng biến nhanh nhạy, trí nhớ tốt để thuộc lòng hàng trăm câu ca. Nếu không có lớp kế cận, những câu hát gắn liền với cây Tốt, cây Sĩ, cây Pháo... có thể sẽ lại một lần nữa đứng trước nguy cơ bị lãng quên.
Vượt qua những nỗi lo toan, tại các thôn xóm ven biển Thanh Hóa từ ngày 28 tháng Chạp đến mùng 6 Tết, các "tổ Điếm" vẫn mọc lên san sát. Người dân nô nức tham gia như một nghi thức không thể thiếu để đón chào năm mới.
Bà Phạm Thị Lệ, một người gắn bó lâu năm với hội bài, cho biết bài Điếm có nét tương đồng với hát Bài Chòi ở miền Trung. Vì đã bị mai một một thời gian dài, nên hiện nay chỉ những người trung niên mới thực sự hiểu luật và biết hát. Nhưng chính sự hiện diện của những người trẻ tại các hội bài gần đây đã thắp lên hy vọng mới. Họ đến để chung vui, để cảm nhận nét đẹp truyền thống khi mà nhiều trò chơi dân gian khác đã dần mất đi.
Hội bài Điếm ở các xã ven biển xứ Thanh không chỉ đơn thuần là một cuộc vui ngày Tết, mà là sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại, là nơi lưu giữ những câu ca, điệu hò của cha ông. Khi tiếng trống cuối cùng của hội bài vang lên vào ngày mùng 6 Tết, các nhà Cái lại cẩn thận cất dọn đồ đạc, giữ gìn cho mùa xuân năm sau.
Để tiếng trống ấy còn vang mãi, để những trăn trở của những người yêu bài Điếm sớm được giải tỏa, rất cần sự quan tâm và tiếp nối của thế hệ trẻ. Bởi giữ được bài Điếm chính là giữ được một phần "hồn vía" của quê hương biển xứ Thanh mỗi độ xuân về.