Quản trị tài nguyên nước để kiến tạo phát triển xanh miền Trung – Tây Nguyên

Hội thảo quy tụ đông đảo đại biểu đến từ các cơ quan Quốc hội, bộ ngành, địa phương, nhà khoa học, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế nhằm cùng thảo luận các giải pháp quản lý hiệu quả tài nguyên nước, thúc đẩy phát triển xanh và bảo đảm an ninh nguồn nước cho khu vực miền Trung – Tây Nguyên trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt.

Quang cảnh cuộc Hội thảo.

Phát biểu khai mạc, ông Chu Phạm Ngọc Hiển – Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam nhấn mạnh tài nguyên nước là nguồn lực nền tảng của phát triển kinh tế - xã hội, an ninh môi trường và an ninh quốc gia. Theo ông, Luật Tài nguyên nước năm 2023 đã thể hiện rõ định hướng chuyển từ tư duy “khai thác” sang “quản trị tổng hợp tài nguyên nước”, coi nước không chỉ là tài nguyên đơn thuần mà còn là động lực chiến lược kết nối kinh tế, môi trường và sinh kế cộng đồng.

Ông Chu Phạm Ngọc Hiển cho rằng miền Trung – Tây Nguyên là khu vực có vị trí đặc biệt quan trọng về sinh thái, kinh tế và quốc phòng – an ninh, sở hữu nhiều tiềm năng về nước mặt, nước dưới đất và thủy điện. Tuy nhiên, khu vực cũng đang phải đối mặt với hàng loạt thách thức như hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn, ô nhiễm nguồn nước và hạ tầng thủy lợi chưa đồng bộ. Vì vậy, muốn phát triển bền vững phải chủ động được nguồn nước; muốn chuyển đổi xanh phải gắn quản lý nước với năng lượng, môi trường và đổi mới công nghệ.

Ông Chu Phạm Ngọc Hiển - Chủ tịch Hội Nước sạch và Môi trường Việt Nam phát biểu.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thiên Văn – Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk khẳng định tài nguyên nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội, an ninh lương thực và năng lượng của khu vực miền Trung – Tây Nguyên, nơi thường xuyên chịu tác động của biến đổi khí hậu và hạn hán kéo dài. Theo lãnh đạo tỉnh, Đắk Lắk hiện có hơn 1.200 công trình thủy lợi phục vụ sản xuất và dân sinh nhưng vẫn đang đối mặt với tình trạng phân bố nguồn nước không đều, suy giảm nước ngầm và ô nhiễm nguồn nước.

Tại hội thảo, nhiều chuyên gia đã chỉ ra những nghịch lý và thách thức lớn đối với tài nguyên nước khu vực miền Trung – Tây Nguyên. Trong báo cáo dẫn đề, GS. Phạm Quý Nhân – Phó Chủ tịch Hội Nước và Môi trường Việt Nam cho biết khu vực này sở hữu nhiều lưu vực sông lớn như Vu Gia – Thu Bồn, Trà Khúc, Ba, Sê San, Srêpốk và Đồng Nai, cùng tiềm năng nước dưới đất rất lớn trong các tầng bazan. Tuy nhiên, khoảng 60–80% lượng nước tập trung vào mùa mưa, trong khi mùa khô kéo dài từ 6–8 tháng khiến nhiều địa phương thường xuyên rơi vào tình trạng thiếu nước nghiêm trọng.

Ông Nguyễn Thiên Văn - Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Đắk Lắk phát biểu.

Theo các nghiên cứu được công bố tại hội thảo, nhu cầu sử dụng nước tại khu vực đang gia tăng rất nhanh do phát triển nông nghiệp, công nghiệp, đô thị và du lịch. Riêng Tây Nguyên hiện có khoảng 700 nghìn ha cà phê với nhu cầu tưới gần 2 tỷ m3 nước mỗi mùa khô. Dự báo đến năm 2050, nhu cầu nước mùa cạn của khu vực có thể tăng lên khoảng 73,4 tỷ m3/năm. Trong khi đó, biến đổi khí hậu khiến hạn hán và thiên tai ngày càng cực đoan hơn.

Các đại biểu cũng đặc biệt lo ngại trước tình trạng khai thác nước dưới đất quá mức, suy giảm rừng đầu nguồn và ô nhiễm nguồn nước do nước thải sinh hoạt, công nghiệp, du lịch và hóa chất nông nghiệp. Theo các chuyên gia, nếu không có giải pháp đồng bộ, nguy cơ mất an ninh nguồn nước tại miền Trung – Tây Nguyên sẽ ngày càng nghiêm trọng.

Đại diện Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước Quốc gia nhận định hạn hán và thiếu nước hiện không còn là vấn đề mang tính thời điểm mà đã trở thành thách thức dài hạn đối với khu vực. Chỉ riêng mùa khô năm 2024, tỉnh Đắk Lắk đã có hơn 27.000 ha cây trồng bị ảnh hưởng do hạn hán, thiệt hại hơn 155 tỷ đồng.

Ông Nguyễn Văn Toàn - Tổng Biên tập Tạp chí Môi trường và Cuộc sống phát biểu.

Trước thực trạng đó, các chuyên gia đề xuất nhiều nhóm giải pháp trọng tâm như nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm hạn hán; tăng cường kiểm kê nguồn nước; đầu tư hệ thống hồ chứa, đập dâng và công trình điều tiết nước; thúc đẩy sử dụng nước tiết kiệm; đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên nước và triển khai hiệu quả Luật Tài nguyên nước năm 2023.

Đáng chú ý, nhiều tham luận tại hội thảo tập trung vào xu hướng tích hợp tài nguyên nước với năng lượng xanh và kinh tế tuần hoàn. PGS.TS Dương Hồng Sơn – Viện Khoa học Tài nguyên nước cho rằng Tây Nguyên đang đứng trước nguy cơ thiếu hụt khoảng 5,5 tỷ m3 nước mỗi năm vào năm 2030 nếu không có giải pháp đồng bộ. Theo ông, cần phát triển hệ thống trữ nước đa quy mô, từ hồ chứa lớn đến các mô hình ao hồ hộ gia đình, đồng thời mở rộng các mô hình tưới tiết kiệm và vận hành liên hồ chứa hiệu quả hơn.

Trong khi đó, TS. Lê Thị Mai Vân – Viện Quy hoạch Thủy lợi nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi từ mô hình quản lý thủy lợi truyền thống sang mô hình “thủy lợi xanh” dựa trên nền tảng số và kinh tế tuần hoàn. Theo bà, ngành nông nghiệp hiện sử dụng khoảng 82% tổng lượng nước nhưng hiệu quả sử dụng còn thấp, trong khi nhiều hệ thống sông và thủy lợi đang ô nhiễm nghiêm trọng. Các công nghệ như IoT, AI, Digital Twin hay hệ thống hỗ trợ ra quyết định thông minh sẽ giúp giám sát và tối ưu hóa vận hành nguồn nước theo thời gian thực.

Các chuyên gia cho rằng cần xây dựng chiến lược khai thác tổng hợp theo hướng kinh tế xanh, kết hợp du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe nhằm phát huy hiệu quả các nguồn nước khoáng nổi tiếng như Vĩnh Hảo, Hội Vân, Thạch Bích hay Đảnh Thạnh. Đồng thời, cần tăng cường bảo vệ nguồn nước và ban hành các quy chuẩn khai thác bền vững.

Kết thúc hội thảo, các đại biểu thống nhất nhận định rằng tài nguyên nước không chỉ là yếu tố bảo đảm an sinh mà còn là động lực chiến lược cho phát triển xanh và tăng trưởng bền vững của miền Trung – Tây Nguyên. Những kiến nghị, giải pháp và mô hình được chia sẻ tại diễn đàn sẽ là cơ sở quan trọng để hoàn thiện chính sách quản lý tài nguyên nước, đồng thời thúc đẩy hợp tác giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp trong giai đoạn tới.