leftcenterrightdel
 Quang cảnh phiên làm việc của Quốc hội ngày 10/11. Ảnh: Quốc hội

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, ngày 10/11, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại Hội trường Diên Hồng về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Tại phiên thảo luận, việc xây dựng cơ chế bảo vệ quyền lợi chủ thể di sản, ghi nhận vị thế sáng tạo và bảo đảm chia sẻ lợi ích kinh tế công bằng cho đồng bào dân tộc thiểu số là một trong những nội dung thu hút sự quan tâm lớn của các đại biểu.

Từ thực tiễn sinh động tại địa phương, nhiều ý kiến phát biểu đã chỉ ra những khoảng trống pháp lý hiện hành, đồng thời đề xuất các giải pháp căn cơ nhằm ngăn chặn tình trạng chiếm đoạt, thương mại hóa lệch chuẩn di sản văn hóa vùng dân tộc thiểu số. Cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đã phát biểu tiếp thu, giải trình các nội dung đại biểu quan tâm.

Cần luật hóa thực chất cơ chế chia sẻ lợi ích và nguyên tắc đồng thuận của cộng đồng

Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Châu Quỳnh Dao (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) bày tỏ sự trân trọng trước nỗ lực tiếp thu của cơ quan soạn thảo. Tuy nhiên, đại biểu cũng bày tỏ băn khoăn khi dự thảo Luật vẫn chưa thể hiện rõ cơ chế bảo vệ quyền lợi của chủ thể di sản và nghệ nhân dân gian, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số.

leftcenterrightdel
 Đại biểu Châu Quỳnh Dao (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) phát biểu thảo luận. Ảnh: Quốc hội

Theo đại biểu, mặc dù Báo cáo số 698 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định đã chỉnh lý để bảo đảm chia sẻ lợi ích hợp pháp của cộng đồng, nhưng qua rà soát dự thảo luật, đại biểu nhận thấy các quy định chủ yếu mới dừng lại ở cụm từ “hỗ trợ” hoặc “kết nối doanh nghiệp để phát triển thị trường”.

Đánh giá về quy định sàn giao dịch công nghiệp văn hóa tại khoản 3 Điều 26, đại biểu Châu Quỳnh Dao cho rằng quy định hiện hành còn mang tính hình thức. Dự thảo chỉ yêu cầu bên đưa sản phẩm lên sàn cung cấp thông tin về nguồn gốc xuất xứ, nhưng lại thiếu vắng cơ chế tiếp cận, chia sẻ lợi ích và nguyên tắc đồng thuận, tự nguyện báo trước theo tiêu chuẩn quốc tế. Điều này dẫn đến nguy cơ một tổ chức, cá nhân chỉ cần khai báo sản phẩm bắt nguồn từ điệu xòe Thái hay dân ca Khmer là có thể hợp thức hóa giao dịch thương mại để hưởng lợi 100%, trong khi cộng đồng khởi nguồn và sáng tạo ra giá trị đó lại không hề được bảo vệ quyền lợi.

Đại biểu dẫn chứng hàng loạt thực tiễn nhức nhối về nguy cơ di sản bị xâm lấn, bào mòn bởi công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Tại vùng Thất Sơn (Bảy Núi), suốt 200 năm qua, những bộ kinh lá buông được các nghệ nhân và chư tăng khắc chế công phu bằng chữ Pali, chữ Khmer cổ ghi lại kinh Phật, y học và thiên văn. Dù là biểu tượng tri thức thiêng liêng, cơ chế pháp điển hóa và chính sách sinh kế để truyền dạy nghề này hiện vẫn chưa rõ ràng trước nguy cơ mai một.

Tương tự, hoa văn thổ cẩm của đồng bào Ê Đê được các hãng thời trang in công nghiệp lên túi xách, quần áo bán ra thị trường với giá hàng triệu đồng, nhưng những người phụ nữ Ê Đê miệt mài bên khung cửi gia công chỉ nhận được vài chục ngàn đồng. Thậm chí, tiếng khèn thiêng liêng của đồng bào Mông còn bị cắt ghép đưa vào các bản nhạc sàn thương mại dung tục.

leftcenterrightdel
 Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Quốc hội

Từ thực trạng trên, đại biểu Châu Quỳnh Dao kiến nghị luật hóa thực chất cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích tại Điều 19 và Điều 26; đưa cụm từ "bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể" vào điểm l khoản 2 Điều 19. Sửa đổi khoản 3 Điều 26 theo hướng: sản phẩm hoặc quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn giao dịch bắt buộc phải có văn bản thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại mới đủ điều kiện niêm yết.

Đồng thời, sửa đổi Điều 7 bổ sung hành vi nghiêm cấm tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, sao chép trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của các dân tộc thiểu số khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng chủ thể.

“Thứ ba, tại thông tư tôi tìm hiểu thì tiêu chí này chỉ chấm 10/100 điểm, đó là tôn trọng bản quyền văn hóa và có sự thỏa thuận, chia sẻ lợi ích với cộng đồng. Thực tế, nếu tiêu chí này không đảm bảo thì các đơn vị vẫn giữ số điểm cao, do đó tôi kiến nghị Ban soạn thảo cân nhắc ở thông tư có thể chuyển tiêu chí này thành tiêu chí bắt buộc, thậm chí là tiêu chí điểm liệt, tiêu chí cần chưa quan trọng mà đó là tiêu chí đủ. Bởi vì, có như thế mới bảo đảm được quyền lợi thực chất, hợp pháp của chính cộng đồng và những nghệ nhân sáng tạo”, đại biểu Châu Quỳnh Dao kiến nghị.

Đề nghị xác lập vị thế chủ thể sáng tạo tài sản trí tuệ gốc cho đồng bào dân tộc thiểu số

Cùng quan tâm đến nội dung này, đại biểu Lò Thị Huyền (Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La) chỉ ra điểm hạn chế trong cách tiếp cận của dự thảo luật khi cụm từ "dân tộc thiểu số" chỉ xuất hiện khiêm tốn 2 lần tại Điều 3 và Điều 24.

leftcenterrightdel
 Đại biểu Lò Thị Huyền (Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La) phát biểu thảo luận. Ảnh: Quốc hội

Theo đại biểu, văn hóa dân tộc thiểu số chủ yếu xuất hiện dưới dạng nguyên tắc chung về tôn trọng sự đa dạng hoặc được xếp vào danh sách thụ hưởng hỗ trợ từ thẻ văn hóa quốc gia. Việc luật chưa có cơ chế riêng biệt để ghi nhận cộng đồng dân tộc thiểu số và nghệ nhân là chủ thể nắm giữ tài sản trí tuệ gốc khiến đồng bào vô tình bị đẩy về phía đối tượng nhận hỗ trợ, thay vì đứng ở vị trí chủ thể sáng tạo trung tâm.

Theo đại biểu Lò Thị Huyền, đồng bào dân tộc thiểu số nắm giữ tri thức bản địa và kho tàng di sản phi vật thể vô giá. Nếu không có cơ chế pháp lý đủ mạnh, họ sẽ bị gạt ra khỏi chuỗi giá trị và không được chia sẻ lợi ích kinh tế bình đẳng từ chính các sản phẩm văn hóa phát triển từ di sản của mình.

Bên cạnh đó, các quy định về hạ tầng và ưu đãi trong dự thảo hiện tập trung vào các cụm, khu công nghiệp sáng tạo quy mô lớn, có kết nối giao thông thuận tiện, những tiêu chí mà vùng dân tộc thiểu số và miền núi rất khó tiếp cận.

Đại biểu cho rằng, thực tế tại các bản làng Tây Bắc hay Tây Nguyên, điều người H'Mông, người Thái, người Ê Đê hay Gia Rai đang cần không phải khu nhiều hecta mà là nhà văn hóa được số hóa, xưởng dệt chung có máy hấp, sân lễ hội có điện, có wifi để livestream chợ phiên.

leftcenterrightdel
 Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Quốc hội

Theo đại biểu, dự thảo Luật đã xây dựng nội dung tiến bộ về góp vốn, quyền sở hữu trí tuệ, sàn giao dịch văn hóa, giá tham chiếu nhưng về văn hóa, toàn bộ nội dung này mới chỉ trả lời được câu hỏi “Quyền này bao nhiêu tiền, giao dịch ở đâu” mà chưa trả lời được câu hỏi “Quyền này của ai, từ đâu, linh thiêng ở chỗ nào và được khai thác đến giới hạn nào thì dừng”.

“Điều này có thể khiến một hoa văn thổ cẩm của người Dao, một bài then của người Tày, một nhịp chiêng Ê Đê, thổ cẩm Khăn Piêu của người Thái dễ bị các doanh nghiệp ngoài cộng đồng sao chép, thương mại hóa tự do mà không cần chấp thuận trước hay chia sẻ lại lợi ích cho các nghệ nhân và bản làng. Trong khi theo Điều 23, một công ty thời trang ở đô thị lấy hoa văn do đồng bào dân tộc thiểu số sáng tạo để in công nghiệp lên vải ngoại, thuê người mẫu ngoại, bán online toàn cầu vẫn đủ điểm bản sắc. Trong khi đó, chủ thể giữ gìn không được chia sẻ lợi ích. Do đó, đề nghị cần có giải pháp số hóa di sản văn hóa phi vật thể thành kho dữ liệu tài sản trí tuệ số mở để khai thác có trả phí bản quyền cho cộng đồng”, đại biểu Lò Thị Huyền kiến nghị.

Nhằm giải quyết vấn đề này, đại biểu Lò Thị Huyền đề xuất bổ sung vào khoản 2 Điều 3 theo hướng: "Ghi nhận, tôn trọng và bảo vệ vị thế của nghệ nhân. Cộng đồng dân tộc thiểu số là chủ thể sáng tạo tài sản trí tuệ gốc đối với di sản văn hóa phi vật thể, biểu đạt văn hóa dân gian và tri thức truyền thống, bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích phù hợp khi di sản văn hóa được khai thác thương mại".

Đồng thời, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế ưu đãi cho tổ hợp sáng tạo tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy định bảo vệ quyền lợi đồng bào dân tộc thiểu số

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, phát biểu tiếp thu, giải trình tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh trân trọng cảm ơn và tiếp thu các ý kiến tâm huyết, trách nhiệm của các đại biểu Quốc hội. Ghi nhận trực tiếp ý kiến của đại biểu Châu Quỳnh Dao, đại biểu Lò Thị Huyền cùng nhiều đại biểu khác về cơ chế bảo vệ quyền lợi và sự tham gia của đồng bào dân tộc thiểu số, Bộ trưởng khẳng định đây là nội dung được Chính phủ và Ban soạn thảo đặc biệt coi trọng.

leftcenterrightdel
Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh phát biểu tiếp thu, giải trình tại phiên họp. Ảnh: Quốc hội

Giải trình rõ hơn về hệ thống pháp lý, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết bên cạnh các chính sách được thiết kế tại Điều 4, Điều 23, Điều 27 của dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, quyền lợi của đồng bào dân tộc thiểu số còn được điều chỉnh chặt chẽ bởi Luật Di sản văn hóa.

Đặc biệt, Nghị quyết số 28 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam đã dành riêng Điều 6 quy định cụ thể cơ chế, chính sách bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa đối với các dân tộc thiểu số và nghệ thuật dân gian truyền thống, trong đó Nhà nước bảo đảm nguồn lực tài chính và Chính phủ đã ban hành Nghị định số 269 để triển khai thực hiện.

Bộ trưởng phân tích, công nghiệp văn hóa bao gồm 10 lĩnh vực đan xen, do đó các quy định chi tiết bảo vệ quyền lợi chủ thể di sản sẽ được phản ánh đồng bộ ở cả các luật chuyên ngành.

Tiếp thu toàn diện ý kiến phát biểu của các đại biểu Quốc hội tại hội trường, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ phối hợp với Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội tiếp tục rà soát kỹ lưỡng toàn bộ dự thảo luật. Việc rà soát nhằm bảo đảm không bỏ sót các quy định thiết thực bảo vệ quyền lợi và nâng cao vị thế của đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời xử lý triệt để các điểm giao thoa, tránh chồng chéo hoặc mâu thuẫn giữa Luật Phát triển công nghiệp văn hóa với hệ thống pháp luật hiện hành…

Minh Khôi