Bảo đảm quyền sở hữu tài sản thông qua hoàn thiện quy định về tài sản không được kê biên
Kê biên tài sản là một trong những biện pháp cưỡng chế quan trọng nhất trong thi hành án dân sự, tác động trực tiếp đến quyền sở hữu của công dân - quyền được Hiến pháp và pháp luật bảo vệ. Vì vậy, việc áp dụng biện pháp này phải được thực hiện trên cơ sở tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật, bảo đảm tính cần thiết, tương xứng và đúng đối tượng.
Luật THADS năm 2025 đã có bước hoàn thiện quan trọng khi tiếp tục khẳng định nguyên tắc chỉ kê biên tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người phải thi hành án và bảo đảm sự tương ứng giữa nghĩa vụ phải thi hành với giá trị tài sản bị kê biên.
Đáng chú ý, Luật quy định rõ các nhóm tài sản không được kê biên đối với người phải thi hành án là cá nhân, bao gồm: Số lương thực đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người phải thi hành án và gia đình trong thời gian chưa có thu nhập, thu hoạch mới; Số thuốc, thiết bị y tế cần dùng để phòng, chữa bệnh của người phải thi hành án và gia đình; Vật dụng cần thiết của người khuyết tật, vật dụng dùng để chăm sóc người bệnh; Đồ dùng thờ cúng thông thường theo tập quán ở địa phương; Công cụ lao động cần thiết, có giá trị không lớn được dùng làm phương tiện sinh sống chủ yếu hoặc duy nhất của người phải thi hành án và gia đình; Đồ dùng sinh hoạt cần thiết cho người phải thi hành án và gia đình.
So với các quy định trước đây, điểm đổi mới nổi bật của Luật THADS năm 2025 là chuyển từ tư duy liệt kê cứng các loại tài sản sang đánh giá dựa trên tính cần thiết trong điều kiện thực tế. Cách tiếp cận này tạo điều kiện để bảo đảm tốt hơn quyền con người nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hoạt động xác minh của Chấp hành viên cũng như công tác kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân.
Đặt ra yêu cầu kiểm sát thực chất đối với hoạt động kê biên tài sản
Thực tiễn thi hành án dân sự cho thấy việc xác định tài sản có thuộc diện không được kê biên hay không luôn là vấn đề phức tạp.
Nhiều trường hợp phát sinh tranh luận giữa tài sản phục vụ sinh hoạt thông thường với tài sản có giá trị lớn nhưng vẫn được sử dụng làm phương tiện tạo thu nhập. Chẳng hạn, một chiếc ô tô vừa phục vụ nhu cầu đi lại của gia đình, vừa là phương tiện kinh doanh vận tải; hoặc hệ thống máy móc sản xuất vừa có giá trị lớn vừa là nguồn tạo thu nhập duy nhất của người phải thi hành án.
Nếu chỉ căn cứ vào hồ sơ giấy tờ mà không xác minh đầy đủ mục đích sử dụng, tần suất khai thác và vai trò của tài sản đối với đời sống của người phải thi hành án thì rất dễ dẫn đến việc kê biên không đúng quy định hoặc bỏ sót tài sản cần xử lý.
Bên cạnh đó, thực tiễn kiểm sát cũng cho thấy vẫn còn tình trạng hoạt động xác minh tài sản mang tính hình thức, chủ yếu dựa vào giấy tờ pháp lý mà chưa đánh giá đầy đủ quyền quản lý, sử dụng thực tế. Điều này tiềm ẩn nguy cơ kê biên nhầm tài sản không thuộc diện xử lý hoặc không phát hiện được tài sản đã bị che giấu, tẩu tán.
Ở một số vụ việc, hoạt động kiểm sát trực tiếp tại hiện trường chưa được thực hiện toàn diện, chưa đối chiếu đầy đủ giữa hiện trạng tài sản với nội dung biên bản kê biên, ảnh hưởng đến việc đánh giá giá trị, tình trạng kỹ thuật cũng như tính chính xác của hồ sơ thi hành án.
Ngoài ra, phương thức kiểm sát hiện nay vẫn chủ yếu thực hiện theo từng hồ sơ riêng lẻ, thiếu các công cụ phân tích dữ liệu tổng hợp để nhận diện các sai phạm có tính hệ thống hoặc các dấu hiệu vi phạm lặp đi lặp lại của cùng một Chấp hành viên hay một nhóm vụ việc.
    |
 |
| Tại buổi làm việc giữa VKS và THA TP Đồng Nai. |
Đổi mới phương thức kiểm sát đáp ứng yêu cầu của Luật THADS năm 2025
Để các quy định mới của Luật THADS năm 2025 được thực thi hiệu quả, công tác kiểm sát cần có sự chuyển đổi mạnh mẽ cả về tư duy và phương thức thực hiện.
Trước hết, Kiểm sát viên cần chuyển từ kiểm sát thủ tục sang kiểm sát bản chất của hoạt động kê biên. Việc đánh giá không chỉ dừng lại ở tính hợp pháp của hồ sơ mà phải xem xét đầy đủ mục đích sử dụng tài sản, mức độ cần thiết đối với đời sống và khả năng thay thế của tài sản trước khi xác định có thuộc diện được miễn kê biên hay không.
Cùng với đó, cần áp dụng phương pháp quản trị rủi ro trong hoạt động kiểm sát. Hồ sơ kê biên nên được phân loại theo mức độ rủi ro để tập trung kiểm sát đối với các vụ việc có tranh chấp quyền sở hữu, có dấu hiệu tẩu tán tài sản hoặc có chênh lệch lớn trong việc định giá tài sản.
Hoạt động kiểm sát trực tiếp tại hiện trường cũng cần được tăng cường theo hướng thực chất hơn. Việc ghi hình, chụp ảnh hiện trạng tài sản trong quá trình kiểm sát cần được coi là nguồn tài liệu khách quan phục vụ đối chiếu với hồ sơ và xử lý khi phát sinh khiếu nại, tố cáo hoặc tranh chấp.
Trong bối cảnh chuyển đổi số của ngành Kiểm sát, việc xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành về tài sản thi hành án là yêu cầu cần thiết nhằm phục vụ công tác quản lý, thống kê và phân tích các dạng vi phạm. Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan THADS, Viện kiểm sát và các cơ quan đăng ký tài sản để chia sẻ thông tin, nâng cao hiệu quả xác minh, hạn chế tình trạng kê biên nhầm hoặc bỏ sót tài sản.
Về lâu dài, việc nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ phân tích dữ liệu lớn (Big Data) vào hoạt động kiểm sát sẽ góp phần tự động nhận diện tài sản thuộc diện không được kê biên, cảnh báo các hồ sơ có nguy cơ vi phạm và hỗ trợ Kiểm sát viên trong quá trình đánh giá, quản lý rủi ro.
Nâng cao chất lượng kiểm sát để bảo đảm tính nhân văn của pháp luật thi hành án
Những quy định mới về tài sản không được kê biên trong Luật THADS năm 2025 thể hiện rõ định hướng hoàn thiện pháp luật theo hướng bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền sở hữu tài sản và nguyên tắc cưỡng chế cần thiết, tương xứng.
Để các quy định này đi vào cuộc sống, ngành Kiểm sát cần tiếp tục đổi mới toàn diện phương thức kiểm sát theo hướng lấy hiệu quả thực chất làm trọng tâm; kết hợp giữa kiểm sát trực tiếp, quản trị rủi ro và ứng dụng công nghệ số. Đây không chỉ là yêu cầu của cải cách tư pháp mà còn là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng kiểm sát thi hành án dân sự, góp phần bảo đảm tính nghiêm minh, khách quan và nhân văn của pháp luật trong quá trình tổ chức thi hành án.