Xuất phát từ yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, việc tăng cường bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước, trong đó có tài sản công, ngày càng được đặt ra cấp thiết và toàn diện hơn. Đối với lĩnh vực quân sự, tài sản công không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn gắn liền trực tiếp với nhiệm vụ quốc phòng, bảo đảm sức mạnh chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam. Vì vậy, việc bảo vệ tài sản công trong quân đội đòi hỏi phải có cơ chế pháp lý chặt chẽ, đồng bộ và hiệu quả.
Trong hệ thống các cơ quan bảo vệ pháp luật, VKSQS giữ vai trò quan trọng trong việc thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất trong Quân đội. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, các quy định về trình tự, thủ tục tố tụng nhằm bảo vệ tài sản công theo hướng tố tụng công ích trong hoạt động của VKSQS vẫn còn chưa đầy đủ, thiếu tính hệ thống, dẫn đến những khó khăn, vướng mắc trong quá trình áp dụng.
Xuất phát từ yêu cầu đó, việc nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện các quy định về trình tự, thủ tục tố tụng công ích để bảo vệ tài sản công trong hoạt động của VKSQS là hết sức cần thiết. Điều này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống vi phạm pháp luật liên quan đến tài sản công trong quân đội, mà còn bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tăng cường kỷ luật, kỷ cương và xây dựng Quân đội vững mạnh toàn diện.
Từ thực tiễn nghiên cứu kinh nghiệm tổ chức và hoạt động của VKSQS một số quốc gia cho thấy, việc thiết lập cơ chế tố tụng công ích trong hoạt động của VKSQS là xu hướng tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ tài sản công và lợi ích của Nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng. Đáng chú ý, VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc được giao thực hiện các trình tự, thủ tục tố tụng công ích để bảo vệ tài sản của Nhà nước và Quân đội, bao gồm cả việc khởi kiện, tham gia tố tụng dân sự, hành chính, kinh tế khi phát hiện hành vi xâm phạm lợi ích công. Mô hình này cho thấy vai trò chủ động, tích cực của cơ quan kiểm sát trong việc sử dụng công cụ tố tụng để phòng ngừa và khắc phục thiệt hại đối với tài sản công, thay vì chỉ xử lý hậu quả thông qua tố tụng hình sự.
Đối với Việt Nam, chức năng, nhiệm vụ của VKSQS hiện nay vẫn chủ yếu giới hạn trong lĩnh vực tố tụng hình sự, chưa có hành lang pháp lý để thực hiện tố tụng công ích nhằm trực tiếp bảo vệ tài sản công trong Quân đội. Trong khi đó, thực tiễn quản lý, sử dụng tài sản công trong Quân đội đặt ra nhiều vấn đề cần được xử lý bằng các cơ chế pháp lý linh hoạt hơn, đặc biệt là các tranh chấp, vi phạm liên quan đến đất quốc phòng, tài sản công, công trình quốc phòng, hợp đồng kinh tế, liên doanh, liên kết… Những vụ việc này không phải lúc nào cũng đủ yếu tố cấu thành tội phạm để xử lý hình sự, nhưng nếu không có cơ chế tố tụng phù hợp thì sẽ khó bảo vệ triệt để lợi ích của Nhà nước, thậm chí kéo dài, gây thất thoát, lãng phí tài sản công.
Ngày 24/6/2025, tại Kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa XV đã ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 cho phép VKSND thí điểm khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ lợi ích công là cơ sở quan trọng, khẳng định vai trò của ngành Kiểm sát trong lĩnh vực tố tụng công ích. Tuy nhiên, cơ chế này hiện chưa được nghiên cứu áp dụng cho hệ thống Viện kiểm sát quân sự, trong khi đặc thù quản lý tài sản công trong Quân đội có nhiều điểm khác biệt, đòi hỏi phải có quy định phù hợp, chuyên biệt.
    |
 |
| Bảo vệ tài sản công trong Quân đội: Yêu cầu cấp thiết hoàn thiện tố tụng công ích của Viện kiểm sát quân sự. |
Từ những phân tích trên, cần thiết kiến nghị cấp có thẩm quyền nghiên cứu, bổ sung quy định về trình tự, thủ tục tố tụng công ích trong hệ thống VKSQS, tập trung vào các nội dung cốt lõi sau:
Trước hết, cần xác lập rõ thẩm quyền của Viện kiểm sát quân sự trong việc khởi kiện hoặc tham gia tố tụng để bảo vệ tài sản công trong Quân đội. Theo đó, VKSQS được quyền khởi kiện vụ án dân sự, hành chính hoặc tham gia tố tụng với tư cách là cơ quan bảo vệ lợi ích công đối với các vụ việc có dấu hiệu xâm phạm tài sản công, lợi ích của Nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng, kể cả trong trường hợp không có cá nhân, tổ chức nào đứng ra khởi kiện hoặc các chủ thể có quyền, lợi ích liên quan không đủ điều kiện thực hiện quyền khởi kiện.
Hai là, cần xây dựng trình tự, thủ tục tố tụng công ích mang tính đặc thù, bảo đảm tính chủ động của Viện kiểm sát quân sự. Cụ thể, cho phép VKSQS được tiếp nhận thông tin từ nhiều nguồn như kết quả kiểm sát, phản ánh của cơ quan, đơn vị, thông tin từ hoạt động thanh tra, kiểm tra… để tiến hành kiểm tra, xác minh ban đầu. Trên cơ sở đó, nếu xác định có dấu hiệu xâm phạm lợi ích công thì Viện kiểm sát quân sự có quyền quyết định khởi kiện hoặc tham gia tố tụng nhằm yêu cầu Tòa án bảo vệ tài sản công, buộc khôi phục hiện trạng, bồi thường thiệt hại hoặc chấm dứt hành vi vi phạm.
Ba là, cần quy định cơ chế tham gia tố tụng của VKSQS theo hướng linh hoạt, hiệu quả. VKSQS không chỉ tham gia với vai trò kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng mà còn có thể tham gia với tư cách chủ thể bảo vệ lợi ích công, trực tiếp đưa ra yêu cầu, cung cấp chứng cứ, tranh luận tại phiên tòa nhằm bảo vệ tài sản của Nhà nước và Quân đội. Đây là điểm khác biệt cơ bản so với chức năng truyền thống và cần được luật hóa rõ ràng để tránh vướng mắc trong thực tiễn.
Bốn là, cần quy định rõ mối quan hệ giữa tố tụng công ích và các phương thức xử lý khác. Theo đó, trong trường hợp hành vi vi phạm có dấu hiệu tội phạm thì vẫn xử lý theo thủ tục tố tụng hình sự; tuy nhiên, song song với đó, Viện kiểm sát quân sự cần được quyền sử dụng cơ chế tố tụng công ích để yêu cầu bồi thường thiệt hại, thu hồi tài sản cho Nhà nước. Điều này giúp bảo đảm xử lý toàn diện, không bỏ sót quyền lợi về tài sản công.
Năm là, cần thiết lập các điều kiện bảo đảm cho việc thực hiện tố tụng công ích trong VKSQS, bao gồm việc đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu về tố tụng dân sự, hành chính, kinh tế cho đội ngũ Kiểm sát viên; xây dựng quy trình nghiệp vụ thống nhất; hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Viện kiểm sát quân sự với Tòa án quân sự, Cơ quan điều tra, Cơ quan tài chính, Thanh tra, Kiểm toán trong và ngoài Quân đội để phục vụ việc thu thập chứng cứ và giải quyết vụ việc.
Việc bổ sung quy định về trình tự, thủ tục tố tụng công ích trong hoạt động của Viện kiểm sát quân sự có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ góp phần hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ của ngành theo hướng hiện đại, phù hợp với xu thế quốc tế mà còn tạo cơ sở pháp lý để VKSQS chủ động, kịp thời bảo vệ tài sản công trong Quân đội. Đây là giải pháp mang tính đột phá, giúp chuyển từ tư duy “xử lý vi phạm” sang “chủ động bảo vệ lợi ích công”, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng tài sản công, giữ vững kỷ luật, kỷ cương và sức mạnh chiến đấu của Quân đội trong tình hình mới.