Khi di sản bước vào lớp học
Trường PTDTBT TH&THCS Trạm Tấu, xã Hạnh Phúc là một trong những cơ sở giáo dục có điều kiện thuận lợi để đưa văn hóa dân tộc vào trường học. 100% học sinh của trường là đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó chủ yếu là dân tộc Thái và Mông. Vì vậy, giáo dục địa phương ở đây không chỉ nhằm cung cấp thêm kiến thức mà còn tạo cơ hội để học sinh nhận diện, hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa đang hiện diện trong chính đời sống cộng đồng.
Hằng năm, nhà trường lồng ghép nội dung giáo dục địa phương vào các môn học, giúp học sinh tìm hiểu về kiến trúc nhà ở, trang phục, làn điệu dân ca, nhạc cụ dân tộc, các di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh, phong tục tập quán, lễ hội, trò chơi dân gian... Việc giáo dục văn hóa dân tộc không dừng ở những bài học trên lớp. Nhà trường thường xuyên tổ chức các hoạt động ngoại khóa, tham quan, trải nghiệm và hội thi liên quan đến văn hóa các dân tộc, nhất là Mông và Thái.
Học sinh được tham gia hội thi thêu thổ cẩm, đón Tết cổ truyền theo phong tục các dân tộc, tham quan, trải nghiệm tại các cơ sở lưu trú theo mô hình du lịch cộng đồng; giao lưu, trình diễn văn nghệ dân tộc tại điểm du lịch đồi thông Eo Gió, xã Hạnh Phúc.
Cách làm này tạo ra một không gian học tập khác với lớp học truyền thống. Học sinh không chỉ nghe về văn hóa mà được quan sát, thực hành và tham gia vào các hoạt động văn hóa. Những họa tiết trên trang phục, một làn điệu dân ca hay một nghi lễ truyền thống vì thế không còn là những khái niệm xa lạ trong tài liệu giáo dục địa phương mà trở thành những giá trị gần gũi với đời sống.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với đặc thù của Lào Cai - địa phương có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, với hệ thống di sản văn hóa phong phú, đa dạng.
Sau sắp xếp, Lào Cai còn 473 cơ sở giáo dục công lập, giảm 537 trường, tương đương 53,2% so với thời điểm ngày 1-7-2025. Trong quá trình tổ chức lại mạng lưới giáo dục, việc phát huy những giá trị văn hóa đặc trưng của địa phương trong nhà trường tiếp tục được ngành Giáo dục và Đào tạo quan tâm.
Hằng năm, Sở Giáo dục và Đào tạo Lào Cai chỉ đạo các trường thực hiện giáo dục văn hóa dân tộc thông qua nhiều hình thức: triển khai nội dung giáo dục địa phương; tích hợp trong các bài dạy, hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp; xây dựng không gian văn hóa trong khuôn viên trường; tổ chức các câu lạc bộ thêu thổ cẩm, múa sênh tiền, xòe Thái; tổ chức giao lưu văn hóa dân tộc...
Từ những hoạt động này, trường học dần trở thành một không gian để văn hóa được hiện diện thường xuyên, thay vì chỉ xuất hiện trong những dịp lễ hội hoặc các chương trình biểu diễn.
Từ “lồng ghép” đến tổ chức bài bản
Điểm đáng chú ý trong giáo dục di sản ở Lào Cai hiện nay là hoạt động này đang được mở rộng cả về nội dung lẫn phương thức tổ chức.
Bên cạnh việc tích hợp trong các môn học, nhiều trường tăng cường xây dựng không gian văn hóa, tổ chức các hoạt động trải nghiệm, câu lạc bộ và giao lưu với những người đang trực tiếp thực hành văn hóa truyền thống. Một số trường thiết kế không gian trưng bày hiện vật văn hóa, phục dựng nghi lễ, nghề truyền thống; mời nghệ nhân hướng dẫn học sinh trình diễn dân ca, chế tác nhạc cụ, tìm hiểu chữ truyền thống, ý nghĩa của trang phục và họa tiết thổ cẩm.
Cách tiếp cận này tạo ra sự kết nối giữa nhà trường với cộng đồng. Bởi di sản không chỉ nằm trong sách giáo khoa hay các hiện vật được trưng bày. Một phần quan trọng của di sản nằm trong kỹ năng, ký ức và kinh nghiệm của những người đang thực hành văn hóa.
Khi một nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn học sinh thêu một họa tiết, chơi một loại nhạc cụ hay thực hành một làn điệu dân gian, quá trình truyền dạy không còn đơn thuần là truyền đạt kiến thức. Đó là sự tiếp nối giữa người đang nắm giữ di sản với thế hệ trẻ - những người sẽ quyết định sức sống của di sản trong tương lai.
Cùng với đó, Lào Cai đang triển khai thêm các giải pháp như biên soạn tài liệu giáo dục địa phương, tăng cường ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu di sản văn hóa và đẩy mạnh phối hợp giữa nhà trường, gia đình, chính quyền địa phương trong gìn giữ nét đẹp truyền thống. Tuy nhiên, để những hoạt động này được duy trì thường xuyên, một vấn đề đặt ra là nguồn lực.
Nếu việc đưa di sản vào trường học chỉ phụ thuộc vào sự chủ động của từng nhà trường, từng giáo viên hoặc những chương trình được tổ chức theo từng thời điểm, hoạt động khó có thể phát triển đồng đều. Việc mời nghệ nhân, chuẩn bị trang phục, nhạc cụ, đạo cụ, học liệu hay tổ chức trải nghiệm đều cần kinh phí.
Tạo nguồn lực để di sản sống trong trường học
UBND tỉnh Lào Cai vừa ban hành văn bản về việc thực hiện Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND ngày 11/8/2026 của HĐND tỉnh khóa XVI quy định chính sách hỗ trợ tổ chức hoạt động giáo dục nghệ thuật, di sản văn hóa trong các cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh.
Nghị quyết áp dụng đối với các cơ sở giáo dục công lập, cơ sở giáo dục thường xuyên; trường phổ thông dân tộc bán trú và cơ sở giáo dục phổ thông có tổ chức ăn, ở tập trung cho học sinh bán trú. Đối tượng người học gồm học sinh phổ thông các cấp và học viên đang học chương trình giáo dục thường xuyên cấp THCS, THPT trên địa bàn tỉnh.
Đáng chú ý, chính sách không chỉ hướng tới nhà trường và học sinh mà còn đưa những người trực tiếp nắm giữ, thực hành và truyền dạy di sản vào trung tâm của hoạt động. Nghệ nhân, nghệ sĩ, giảng viên, giáo viên, người thực hành di sản văn hóa, người am hiểu và có khả năng truyền dạy văn hóa, nghệ thuật truyền thống tham gia giảng dạy, truyền dạy thuộc đối tượng thực hiện chính sách.
Theo Nghị quyết, cơ sở giáo dục được hỗ trợ kinh phí để chi trả thù lao cho những người tham gia giảng dạy, truyền dạy, tính theo số học sinh, học viên tham gia hoạt động giáo dục nghệ thuật, di sản văn hóa, với mức 50.000 đồng/học sinh, học viên/năm học.
Mức thù lao cho người giảng dạy, truyền dạy được quy định cụ thể: Nghệ nhân Nhân dân 500.000 đồng/người/buổi (4 tiết); Nghệ nhân Ưu tú 400.000 đồng/người/buổi (4 tiết); nghệ nhân, nghệ sĩ, người thực hành di sản văn hóa, người am hiểu và có khả năng truyền dạy văn hóa, nghệ thuật truyền thống, giảng viên, giáo viên không phải giáo viên cơ hữu của cơ sở giáo dục 300.000 đồng/người/buổi (4 tiết).
Cùng với đó, mỗi cơ sở giáo dục được hỗ trợ 20 triệu đồng/năm học để mua, thuê dụng cụ, trang phục, đạo cụ, vật tư, học liệu và các chi phí trực tiếp phục vụ tổ chức hoạt động giáo dục nghệ thuật, di sản văn hóa.
Những quy định này tạo thêm điều kiện để các trường chủ động xây dựng chương trình phù hợp với đặc điểm địa phương, thay vì chỉ tổ chức hoạt động khi có nguồn kinh phí riêng hoặc dựa vào sự vận động, xã hội hóa.
Để được thực hiện chính sách, giáo viên, giảng viên phải có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm phù hợp với chương trình giảng dạy. Nghệ nhân, nghệ sĩ, người am hiểu có khả năng truyền dạy văn hóa, nghệ thuật truyền thống phải có kiến thức, kỹ năng, kỹ thuật phù hợp và khả năng thực hành thường xuyên.
Các loại hình nghệ thuật, di sản văn hóa được áp dụng chính sách thực hiện theo danh mục do UBND tỉnh quy định, ưu tiên những loại hình gắn với đặc trưng văn hóa các dân tộc trên địa bàn tỉnh.
Việc UBND tỉnh phân công trách nhiệm cụ thể cho các sở, ngành và chính quyền địa phương cũng cho thấy giáo dục di sản được đặt trong một cơ chế phối hợp rộng hơn. Sở Giáo dục và Đào tạo có trách nhiệm hướng dẫn, chỉ đạo các cơ sở giáo dục chuẩn bị điều kiện và tổ chức hoạt động; Sở Tài chính hướng dẫn việc lập, phân bổ, quản lý, sử dụng, thanh toán và quyết toán kinh phí.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch có trách nhiệm chỉ đạo công tác tuyên truyền, đồng thời cung cấp cho ngành Giáo dục danh sách hồ sơ nghệ nhân, nghệ sĩ, câu lạc bộ văn hóa dân gian có đủ uy tín, năng lực và điều kiện theo quy định để tham gia truyền dạy. UBND các xã, phường tổ chức tuyên truyền, kiểm tra, giám sát và bảo đảm điều kiện tổ chức hoạt động tại các cơ sở giáo dục thuộc phạm vi quản lý.
Như vậy, từ một hoạt động chủ yếu dựa vào sự chủ động của từng trường, giáo dục nghệ thuật, di sản văn hóa đang có thêm một nền tảng chính sách để tổ chức thường xuyên và bài bản hơn.
Với học sinh Lào Cai, đặc biệt là học sinh dân tộc thiểu số, đây cũng là cơ hội để những giá trị văn hóa của cộng đồng được tiếp cận trong một môi trường gần gũi, chính thống và phù hợp với lứa tuổi. Điều quan trọng không chỉ là giúp các em “biết” về di sản, mà tạo điều kiện để các em được nghe, nhìn, thực hành và hiểu ý nghĩa của những giá trị ấy.
Từ lớp học ở Trạm Tấu đến những câu lạc bộ văn hóa dân tộc, từ không gian trưng bày trong trường đến những buổi truyền dạy của nghệ nhân, di sản đang có thêm những con đường để đến với thế hệ trẻ.
Và khi chính sách mới tạo thêm nguồn lực cho quá trình ấy, trường học không chỉ là nơi tiếp nhận kiến thức về di sản. Đó có thể trở thành một trong những không gian quan trọng để di sản tiếp tục được trao truyền, thực hành và hiện diện trong đời sống đương đại.