Hoàn thiện quản lý thị trường xăng dầu: Giảm tầng nấc, tăng trách nhiệm

Theo ông Trần Việt Sơn, Thứ trưởng Bộ Công Thương, Nghị định mới sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động của hàng nghìn doanh nghiệp, hệ thống cửa hàng bán lẻ và người tiêu dùng.

Và đây là Nghị định có phạm vi điều chỉnh rộng, nội dung phức tạp, tác động trực tiếp đến hoạt động của hàng nghìn doanh nghiệp, hệ thống cửa hàng bán lẻ và người tiêu dùng, đồng thời có liên quan chặt chẽ đến bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh cung ứng xăng dầu và ổn định kinh tế vĩ mô.

Tuy nhiên, ông Sơn cũng cho rằng, xăng dầu là mặt hàng thiết yếu, có ảnh hưởng lớn đến sản xuất, kinh doanh, đời sống nhân dân và an ninh năng lượng quốc gia. Vì vậy, đổi mới cơ chế quản lý phải luôn đi cùng với yêu cầu bảo đảm nguồn cung, duy trì hệ thống phân phối và khả năng ứng phó trong các tình huống bất thường.

Hướng đến thị trường thông suốt, hiệu quả

Cũng tại Hội nghị, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương cho biết, trong 9 tháng qua, dù tình hình thế giới và trong nước có nhiều biến động trong lĩnh vực xăng dầu, nhưng với sự điều hành của Chính phủ, các bộ, ngành và sự nỗ lực, trách nhiệm của các doanh nghiệp, thị trường xăng dầu trong nước đã được duy trì ổn định và đặc biệt không đứt gãy nguồn cung.

Bên cạnh đó, theo ông Linh, vẫn còn những vấn đề cần lưu ý khi nhìn tổng thể bức tranh 9 tháng đầu năm. Theo đó, tình hình thế giới vẫn diễn biến phức tạp. Giá dầu còn ở mức cao, có thời điểm giá thành phẩm lên trên 140 USD/thùng. Trong 3 tháng cuối năm, theo quy luật chắc chắn nhu cầu sẽ cao hơn so với giai đoạn trước, đặc biệt xuất hiện nguy cơ thiếu dầu diesel tại một số thị trường trên thế giới và Việt Nam cũng không phải ngoại lệ. 

Đáng chú ý, hiện nay, hệ thống phân phối còn nhiều tầng lớp trung gian. Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu phải xây dựng một Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu, khắc phục những bất cập của cơ chế hiện hành; xây dựng thị trường thông suốt, hiệu quả, ổn định, minh bạch; không để xảy ra lợi ích nhóm, gian lận, trục lợi và bảo đảm vận hành theo cơ chế thị trường. Đồng thời, phải rà soát kỹ để không chồng chéo, không bỏ sót đối tượng, không làm phát sinh thêm điều kiện kinh doanh. Đặc biệt, phải thiết kế lại hệ thống phân phối xăng dầu, cắt giảm thực chất các tầng lớp trung gian.

Trên tinh thần đó, Dự thảo tập trung rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về điều kiện kinh doanh, tổ chức hệ thống phân phối, cơ chế điều hành giá, quản lý dữ liệu và các giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng. 

Hội nghị lấy ý kiến Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu.

Nhiều điểm mới tại Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu

Việc xây dựng Nghị định nhằm tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về kinh doanh xăng dầu, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và xây dựng thị trường xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước.

Dự thảo Nghị định tập trung rà soát, sửa đổi, bổ sung nhiều quy định liên quan đến điều kiện kinh doanh, tổ chức hệ thống phân phối, cơ chế điều hành giá, quản lý dữ liệu và các giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng.

Cụ thể, đối với thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu, Dự thảo đề xuất các yêu cầu về cơ sở vật chất và hệ thống phân phối, gồm: sở hữu hoặc thuê cảng chuyên dụng với thời hạn thuê tối thiểu 5 năm, có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải tối thiểu 7.000 DWT; sở hữu kho tiếp nhận có tổng sức chứa bồn, bể tối thiểu 15.000m³; sở hữu tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ và có tối thiểu 40 thương nhân phân phối thuộc hệ thống.

Trường hợp từ thương nhân phân phối đi lên, doanh nghiệp phải có thời gian hoạt động với tư cách thương nhân phân phối xăng dầu tối thiểu 36 tháng liên tục trước khi nộp hồ sơ làm đầu mối.

Về nguồn cung và dự trữ, thương nhân đầu mối được phân giao tổng nguồn tối thiểu tiêu thụ nội địa cả năm không thấp hơn 300.000m³/năm, trừ thương nhân chỉ kinh doanh nhiên liệu hàng không. Mức tổng nguồn này áp dụng từ kỳ phân giao thực hiện năm 2027.

Thương nhân đầu mối phải duy trì dự trữ lưu thông tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng, tính theo sản lượng tiêu thụ nội địa bình quân một ngày của năm trước liền kề; đồng thời bắt buộc kết nối mạng với Bộ Công Thương để cung cấp dữ liệu về kho, bồn bể, tình hình nhập - xuất - tồn kho và thực hiện tổng nguồn.

Việc xây dựng Nghị định nhằm tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về kinh doanh xăng dầu, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. (Ảnh minh họa: Nguyễn Anh)

Dự thảo cũng quy định Bộ trưởng Bộ Công Thương cấp Giấy xác nhận đủ điều kiện thương nhân đầu mối, có hiệu lực 5 năm. Giấy xác nhận có thể bị thu hồi trong các trường hợp như ngừng hoạt động từ 90 ngày trở lên; không thực hiện đủ tổng nguồn tối thiểu trong 2 năm liên tiếp; không khắc phục vi phạm về dự trữ, chất lượng, điều hành giá sau 90 ngày xử phạt; hoặc không thực hiện kiểm toán độc lập Quỹ Bình ổn giá.

Đối với thương nhân sản xuất và pha chế, thương nhân sản xuất phải đăng ký kế hoạch sản xuất, bán sản phẩm hằng năm với Bộ Công Thương và duy trì mức dự trữ tối thiểu theo dự án. Hoạt động pha chế phải được Bộ Khoa học và Công nghệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký cơ sở pha chế, đồng thời đáp ứng các điều kiện về bồn bể, công nghệ, phòng thử nghiệm và hệ thống quản lý chất lượng.

Một nội dung đáng chú ý của Dự thảo là tinh gọn loại hình thương nhân phân phối xăng dầu, theo hướng hợp nhất các loại hình đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối hiện hành thành một loại hình thương nhân phân phối xăng dầu mới.

Theo đó, thương nhân phân phối phải có cửa hàng bán lẻ thuộc sở hữu hoặc đi thuê và có hợp đồng mua bán với thương nhân đầu mối. Thương nhân phân phối không phải xin Giấy xác nhận như hiện nay mà chỉ cần đáp ứng điều kiện và thông báo với UBND tỉnh, Bộ Công Thương. Dự thảo cũng đề xuất bỏ thủ tục cấp lại Giấy chứng nhận cửa hàng khi thay đổi nhà cung cấp...

Điều hành giá theo cơ chế thị trường

Về cơ chế điều hành giá và bình ổn giá xăng dầu, Dự thảo đề xuất theo hướng doanh nghiệp quyết định giá, nhà nước kiểm tra, giám sát; nhà nước không công bố giá cơ sở định kỳ.

Thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối ngoài hệ thống tự quyết định, kê khai giá. Thương nhân phân phối trong hệ thống bán không cao hơn giá do thương nhân đầu mối cung cấp công bố. Thương nhân phải công bố giá trước thời điểm điều chỉnh, kê khai trong một ngày làm việc và kết nối dữ liệu kê khai giá với cơ quan quản lý.

Công thức giá bán lẻ xăng dầu được xác định theo nguyên tắc: Giá bán = Giá mua + Chi phí tạo nguồn + Chi phí kinh doanh định mức + Lợi nhuận + Thuế.

Trường hợp chi phí biến động bất thường, tác động tiêu cực đến nguồn cung hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đến an ninh năng lượng, Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Tài chính xem xét điều chỉnh trước thời hạn khi được Thủ tướng Chính phủ cho phép.

Về bình ổn giá, Dự thảo quy định thực hiện khi giá biến động bất thường, tăng hoặc giảm liên tục từ 1-4 tuần hoặc biến động cộng dồn 15%-20% trở lên trong thời gian ngắn, gây tác động lớn đến kinh tế - xã hội.

Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính đề xuất Chính phủ quyết định chủ trương, biện pháp và thời hạn bình ổn giá. Các công cụ được kết hợp gồm tổng nguồn tối thiểu, dự trữ lưu thông, dự trữ quốc gia, thuế, tài chính, tiền tệ và Quỹ Bình ổn giá, nếu có, theo Luật Giá. Dự thảo cũng đề xuất trong trường hợp cần thiết cho phép điều hành giá xăng dầu trong một khoảng thời gian nhất định.