Chứng cứ điện tử: Thuận lợi và thách thức trong giải quyết án hình sự

Theo Cơ quan Phòng, chống ma túy và tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC) tại Việt Nam, các mạng lưới lừa đảo trực tuyến tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang tận dụng ngày càng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ giả mạo Deepfake và các công cụ số.

Riêng thiệt hại từ các trung tâm lừa đảo trực tuyến tại Đông Nam Á trong năm 2025 được UNODC ước tính từ 88,3 tỉ USD đến 114,1 tỉ USD.

Những con số trên cho thấy khi hoạt động phạm tội chuyển dịch lên môi trường số, yêu cầu đối với hoạt động điều tra, truy tố và xét xử cũng thay đổi tương ứng. Chứng cứ không chỉ tồn tại dưới dạng vật chứng, tài liệu hay lời khai truyền thống mà ngày càng gắn với dữ liệu điện tử, thiết bị số, tài khoản trực tuyến và các nền tảng công nghệ.

PGS.TS Nguyễn Đức Hạnh, Giám đốc Học viện Tòa án, TAND tối cao, trình bày chuyên đề tại khóa tập huấn.

Tại khóa tập huấn “Kỹ năng tìm kiếm, thu thập, quản lý, sử dụng và đánh giá chứng cứ điện tử trong giải quyết vụ án hình sự” do VKSND tối cao phối hợp với UNODC tại Việt Nam diễn ra tại Ninh Bình vừa qua, chương trình đã đi sâu vào kỹ năng đánh giá chứng cứ điện tử trong mối quan hệ với các nguồn chứng cứ khác; phương pháp trình bày, sử dụng chứng cứ điện tử trong tố tụng hình sự.

Từ góc nhìn tổng quan về chứng cứ điện tử đến việc hiểu rõ để nhận diện các thủ đoạn phạm tội phổ biến trên không gian mạng hiện nay, các chuyên gia và học viên đã cùng trao đổi nhiều vấn đề từ xu hướng tội phạm liên quan đến dữ liệu điện tử, khuôn khổ pháp lý của Việt Nam đến những khó khăn trong thực tiễn phát hiện, thu thập, bảo quản, quản lý, sử dụng và đánh giá chứng cứ điện tử.

Qua các phiên trao đổi tình huống và kinh nghiệm thực tiễn, nhiều khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình điều tra các vụ án sử dụng công nghệ cao và xuyên quốc gia được đưa ra thảo luận.

Trao đổi về kỹ năng thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ điện tử trong giải quyết vụ án hình sự.

Một trong những nội dung được đặc biệt nhấn mạnh là: “Với chứng cứ điện tử, giá trị chứng minh của dữ liệu phụ thuộc lớn vào quá trình thu thập, bảo quản, kiểm tra, đánh giá và sử dụng theo đúng quy định”.

Bà Yongjoo Kwon, Cố vấn về truy tố và xét xử, UNODC khu vực Đông Nam Á - Thái Bình Dương cho rằng, chứng cứ điện tử tạo ra những cơ hội quan trọng cho hoạt động điều tra, truy tố nhưng đồng thời đặt ra những thách thức phức tạp về pháp lý, kỹ thuật và thực tiễn.

Theo đại diện UNODC, bảo đảm tính toàn vẹn, tính xác thực, độ tin cậy và quy trình xử lý phù hợp đối với chứng cứ điện tử là yếu tố thiết yếu để giải quyết vụ án một cách vững chắc, đồng thời bảo đảm đúng quy trình tố tụng và quyền của các bên.

Các đại biểu tham dự tập huấn.

Cũng tại khóa tập huấn, đồng chí Nguyễn Đăng Thắng, Phó Vụ trưởng Vụ 7, VKSND tối cao đã chia sẻ những vấn đề mới liên quan đến hợp tác quốc tế, tương trợ tư pháp trong thu thập chứng cứ điện tử và kỹ năng trình bày chứng cứ điện tử tại phiên tòa hình sự. Nhiều câu hỏi gắn với thực tiễn công tác của Kiểm sát viên đã được đặt ra, trao đổi và giải đáp trực tiếp.

Không chỉ cung cấp kiến thức về pháp lý và kỹ thuật, khóa tập huấn còn chú trọng việc xử lý tình huống và chia sẻ kinh nghiệm giữa các đơn vị Viện kiểm sát.

Bà Nguyễn Nguyệt Minh, Trưởng Văn phòng UNODC tại Việt Nam kỳ vọng những kiến thức, kỹ năng trong quá trình tập huấn sẽ không dừng lại trong lớp học, mà được các học viên áp dụng vào công việc hằng ngày và tiếp tục chia sẻ với đồng nghiệp tại cơ quan, đơn vị.

Theo đó, khóa tập huấn được triển khai trong khuôn khổ dự án của UNODC “Tăng cường hợp tác khu vực và năng lực của các nước ASEAN trong phòng, chống tham nhũng và các loại tội phạm nghiêm trọng khác (giai đoạn II)”, với sự tài trợ của Chính phủ Hàn Quốc.

Theo UNODC, hoạt động này hướng tới nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ tư pháp hình sự trong ứng phó hiệu quả hơn đối với những hành vi phạm tội ngày càng tinh vi, phức tạp, được hỗ trợ bởi sự phát triển nhanh chóng của công nghệ mạng.

Yêu cầu đặt ra đối với việc xử lý chứng cứ điện tử là quá trình thường xuyên, liên tục. Khi tội phạm ngày càng tận dụng công nghệ để xóa nhòa khoảng cách địa lý và che giấu dấu vết, năng lực nhận diện, thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ số của đội ngũ Kiểm sát viên cũng cần được cập nhật tương ứng.