VKSND TP Hồ Chí Minh kiến nghị rà soát, xóa "khoảng trống" hộ tịch trên địa bàn

VKSND Khu vực 9 TP Hồ Chí Minh phối hợp cấp Giấy khai sinh cho các con của bị can (ảnh minh họa).

Qua quá trình triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội, nhiều trường hợp trẻ em chưa đăng ký khai sinh, nhất là nhóm yếu thế, đã được VKSND hai cấp TP Hồ Chí Minh phát hiện, xác minh và kiến nghị giải quyết kịp thời. Tuy nhiên, từ các vụ việc cụ thể ấy, một vấn đề lớn hơn cũng dần hiện rõ: công tác đăng ký, quản lý hộ tịch vẫn còn những khoảng trống cần được xử lý một cách đồng bộ, thống nhất hơn.

Trên cơ sở đó, VKSND TP Hồ Chí Minh vừa có văn bản kiến nghị Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh tăng cường công tác quản lý nhà nước trong đăng ký hộ tịch trên địa bàn. Đây không phải là kiến nghị nhằm giải quyết một trường hợp riêng lẻ, mà hướng tới rà soát tổng thể, thiết lập cơ chế phối hợp và tháo gỡ các vướng mắc mang tính hệ thống trong việc bảo đảm quyền được khai sinh của công dân.

Từ những vụ việc riêng lẻ đến yêu cầu rà soát tổng thể

Theo VKSND TP Hồ Chí Minh, việc đăng ký khai sinh không chỉ bảo đảm quyền nhân thân cơ bản của công dân, mà còn là điều kiện tiên quyết để thực hiện nhiều quyền thiết yếu khác như học tập, chăm sóc y tế, hưởng chính sách an sinh xã hội; đồng thời góp phần quan trọng trong quản lý dân cư, phòng ngừa vi phạm và bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.

Thời gian qua, công tác phối hợp giữa cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương trong bảo đảm quyền được khai sinh đã có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều trường hợp trẻ em chưa đăng ký khai sinh, đặc biệt thuộc nhóm yếu thế, đã được phát hiện, xác minh và giải quyết theo quy định.

Dù vậy, qua công tác kiểm sát, VKSND TP Hồ Chí Minh nhận thấy vẫn còn số lượng đáng kể trẻ em chưa được đăng ký khai sinh, chủ yếu thuộc các nhóm đối tượng đặc thù, hoàn cảnh khó khăn. Nhiều hồ sơ, tài liệu pháp lý chưa đầy đủ, thiếu căn cứ xác định, gây khó khăn trong giải quyết. Việc áp dụng pháp luật đối với các trường hợp đặc thù còn thiếu thống nhất, trong khi cơ chế phối hợp giữa các cơ quan liên quan chưa chặt chẽ, thiếu quy trình cụ thể, làm kéo dài thời gian xử lý.

Đáng chú ý, công tác rà soát, thống kê, quản lý đối tượng chưa được thực hiện thường xuyên, thiếu cập nhật; nhận thức của một bộ phận người dân, nhất là người lao động nhập cư, còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc thực hiện nghĩa vụ đăng ký khai sinh. Những tồn tại này nếu không được khắc phục kịp thời sẽ tác động trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, đồng thời ảnh hưởng hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trên địa bàn thành phố.

Vì vậy, điểm đáng chú ý nhất trong kiến nghị lần này là yêu cầu Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh chỉ đạo rà soát, thống kê toàn diện. Cụ thể, VKSND TP Hồ Chí Minh kiến nghị giao Sở Tư pháp chủ trì, phối hợp Công an thành phố, Sở Nội vụ, Sở Y tế và UBND các cấp tổ chức rà soát tổng thể, lập danh sách đầy đủ các trường hợp chưa đăng ký khai sinh; phân loại cụ thể theo từng nhóm đối tượng để có biện pháp xử lý phù hợp, bảo đảm không bỏ sót.

Văn bản kiến nghị của VKSND TP Hồ Chí Minh.

Nếu các kiến nghị trước đây thường bắt đầu từ một đứa trẻ chưa có Giấy khai sinh, một hoàn cảnh cần tháo gỡ, thì kiến nghị lần này đặt vấn đề ở tầng rộng hơn: phải biết đầy đủ còn bao nhiêu trường hợp đang “nằm ngoài” hệ thống hộ tịch, vì sao chưa được đăng ký, thuộc nhóm đối tượng nào, vướng mắc ở khâu nào và cơ quan nào cần chịu trách nhiệm phối hợp xử lý. Chỉ khi có bức tranh tổng thể, việc bảo đảm quyền được khai sinh mới không còn phụ thuộc vào từng phát hiện rời rạc.

Khắc phục bất cập hộ tịch từ cơ chế phối hợp và hướng dẫn thống nhất

Cùng với yêu cầu rà soát tổng thể, VKSND TP Hồ Chí Minh kiến nghị hoàn thiện cơ chế hướng dẫn, thống nhất áp dụng pháp luật. Theo đó, Sở Tư pháp cần tham mưu ban hành hoặc hướng dẫn cụ thể đối với các trường hợp đặc thù, bảo đảm thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật về đăng ký hộ tịch trên toàn địa bàn.

Đây là nội dung có ý nghĩa thực tiễn lớn. Bởi với các trường hợp trẻ em chưa đăng ký khai sinh, vướng mắc thường không chỉ nằm ở việc “chưa làm hồ sơ”, mà còn đến từ hoàn cảnh gia đình phức tạp, thiếu giấy tờ, cha mẹ di cư, trẻ sinh ra trong điều kiện đặc biệt hoặc không có đủ căn cứ pháp lý thông thường. Nếu mỗi địa phương hiểu và xử lý khác nhau, quyền được khai sinh của trẻ rất dễ bị chậm trễ.

VKSND TP Hồ Chí Minh cũng kiến nghị thiết lập và nâng cao hiệu quả cơ chế phối hợp liên ngành; xây dựng, ban hành quy chế phối hợp cụ thể giữa UBND, Công an xã, phường, cơ sở y tế và các đơn vị liên quan nhằm bảo đảm việc xác minh, thu thập thông tin, hoàn thiện hồ sơ được thực hiện kịp thời, hiệu quả.

Không dừng ở cấp quản lý, kiến nghị còn hướng đến những giải pháp trực tiếp với người dân như tổ chức các đợt đăng ký khai sinh lưu động, bố trí cán bộ hướng dẫn tại cơ sở, hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ, nhất là đối với các trường hợp khó khăn, yếu thế, không có điều kiện tiếp cận dịch vụ hành chính công.

Bên cạnh đó, VKSND TP Hồ Chí Minh đề nghị tăng cường kiểm tra, thanh tra việc thực hiện đăng ký hộ tịch, kịp thời phát hiện, chấn chỉnh sai sót; xử lý nghiêm các hành vi gây phiền hà, chậm trễ hoặc không thực hiện đúng quy định nếu có. Công tác tuyên truyền cũng cần được đẩy mạnh bằng nhiều hình thức phù hợp với từng nhóm đối tượng, lồng ghép nội dung đăng ký khai sinh vào các chương trình an sinh xã hội, hỗ trợ nhóm yếu thế.

Nhìn từ nội dung kiến nghị, có thể thấy VKSND TP Hồ Chí Minh đang chuyển hướng từ xử lý từng vụ việc cụ thể sang đề xuất giải pháp quản trị rộng hơn trong lĩnh vực hộ tịch. Một Giấy khai sinh là quyền khởi đầu của mỗi công dân, nhưng để không trẻ em nào bị bỏ sót, cần một hệ thống rà soát thường xuyên, dữ liệu cập nhật, cách hiểu pháp luật thống nhất và cơ chế phối hợp đủ chặt giữa các ngành.

Đó cũng là giá trị nổi bật của Nghị quyết số 205/2025/QH15 khi được vận dụng trong thực tiễn: từ những vụ việc cụ thể, Viện kiểm sát không chỉ bảo vệ quyền cho từng cá nhân yếu thế, mà còn góp phần nhận diện và kiến nghị khắc phục những điểm nghẽn trong quản lý nhà nước. Khi quyền được khai sinh được bảo đảm từ gốc, các quyền học tập, chăm sóc y tế, an sinh xã hội và quản lý dân cư cũng có thêm nền tảng để vận hành đúng pháp luật, đầy đủ và nhân văn hơn.