Phú Thọ: Đánh thức di sản, gìn giữ hồn cốt văn hóa trong phát triển du lịch

Kết nối miền di sản, mở rộng không gian du lịch

Năm 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng đối với du lịch Phú Thọ khi tỉnh bước vào giai đoạn phát triển mới sau hợp nhất ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình. Không gian du lịch được mở rộng, tạo điều kiện kết nối những giá trị văn hóa, lịch sử của vùng Đất Tổ với cảnh quan sinh thái, nghỉ dưỡng và bản sắc văn hóa đa dạng của các dân tộc trên địa bàn.

Trong bức tranh ấy, Khu di tích lịch sử Đền Hùng tiếp tục giữ vai trò trung tâm, là điểm tựa để xây dựng thương hiệu du lịch văn hóa, tâm linh của tỉnh. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan Phú Thọ - những di sản được UNESCO ghi danh - không chỉ mang giá trị lịch sử, tinh thần mà còn tạo nên sức hấp dẫn riêng cho vùng đất cội nguồn.

Không gian văn hóa Hát Xoan, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương cùng bản sắc văn hóa Mường tạo nên sức hút riêng cho du lịch Phú Thọ.

Dịp Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ năm 2026, tỉnh tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao và trải nghiệm, từng bước mở rộng không gian lễ hội, kết nối các điểm đến và giới thiệu những sản phẩm đặc trưng của địa phương. Trong dịp này, Phú Thọ đón khoảng 6,5 triệu lượt khách trong và ngoài nước. Kết quả cho thấy sức hút của du lịch về nguồn, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục nâng cao chất lượng dịch vụ, tổ chức hoạt động văn hóa và tạo thêm những trải nghiệm có chiều sâu cho du khách.

Không dừng lại ở hoạt động hành hương, du lịch Đất Tổ đang từng bước chuyển từ tham quan các điểm đến riêng lẻ sang những hành trình trải nghiệm đa dạng. Du khách có thể kết hợp tìm hiểu lịch sử tại Đền Hùng, thưởng thức Hát Xoan, khám phá không gian làng cổ Hùng Lô, tìm hiểu nghề truyền thống và đời sống sinh hoạt của người dân địa phương.

Phú Thọ có tiềm năng du lịch đa dạng, kết hợp văn hóa cội nguồn, cảnh quan sinh thái và trải nghiệm cộng đồng hấp dẫn du khách.

Sự kết nối ấy càng có ý nghĩa khi Phú Thọ sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú, với 2.778 di tích, trong đó có 979 di tích được xếp hạng, cùng gần 2.000 di sản văn hóa phi vật thể. Mỗi di tích, lễ hội, làng nghề hay tập quán sinh hoạt đều có thể trở thành một phần của sản phẩm du lịch nếu được khai thác phù hợp, gắn với việc bảo tồn giá trị nguyên gốc.

Ở phía Tây của tỉnh, không gian văn hóa Mường cùng cảnh quan hồ Hòa Bình, những bản làng truyền thống và các hoạt động du lịch cộng đồng mở ra hướng trải nghiệm gần gũi với thiên nhiên. Tại đây, sức hấp dẫn không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở nếp nhà sàn, trang phục, ẩm thực, tiếng cồng chiêng và những câu chuyện được người dân kể lại qua nhiều thế hệ.

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Trong khi đó, khu vực Tam Đảo, Tây Thiên, hồ Đại Lải, đồi chè Long Cốc và các điểm nghỉ dưỡng khoáng nóng góp phần đa dạng hóa lựa chọn cho du khách. Việc kết nối các điểm đến văn hóa, tâm linh với sinh thái, nghỉ dưỡng tạo điều kiện kéo dài thời gian lưu trú, phân bổ dòng khách và phát huy lợi thế của từng địa phương.

Trong 9 tháng năm 2026, toàn tỉnh đón khoảng 13,4 triệu lượt khách, trong đó có 4,16 triệu lượt khách lưu trú; doanh thu du lịch đạt gần 13.700 tỉ đồng. Những con số này cho thấy du lịch đang trở thành một nguồn lực kinh tế đáng kể, đồng thời khẳng định tiềm năng của hướng phát triển dựa trên sự kết hợp giữa di sản, thiên nhiên và văn hóa cộng đồng.

Hát Xoan Phú Thọ.

Đáng chú ý, trong tháng 10/2026, chương trình kích cầu “Du lịch Phú Thọ - Trải nghiệm đa sắc” được tổ chức tại bản Lác, xã Mai Hạ, kết hợp quảng bá văn hóa, du lịch với giới thiệu sản phẩm OCOP và hàng Việt. Cách tổ chức này giúp văn hóa bản địa hiện diện trong không gian du lịch một cách sinh động hơn, đồng thời tạo cơ hội để các sản phẩm địa phương tiếp cận khách tham quan.

Theo ông Đặng Tuấn Hùng, Trưởng phòng Quản lý du lịch, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Phú Thọ có lợi thế về hạ tầng, cảnh quan và tài nguyên văn hóa để phát triển du lịch chất lượng cao. Trong đó, du lịch văn hóa, tâm linh tiếp tục là sản phẩm đặc trưng, gắn với các tuyến tham quan di tích lịch sử, không gian tín ngưỡng dân gian; đồng thời mở rộng các loại hình du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và du lịch cộng đồng.

Cùng với định hướng phát triển đa dạng sản phẩm, việc kết nối các điểm đến thành những hành trình trải nghiệm liên hoàn được xem là hướng đi quan trọng. Theo ông Nguyễn Ngọc Lân, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Phú Thọ, không gian phát triển mới sau hợp nhất tạo điều kiện để địa phương chuyển từ khai thác các điểm đến riêng lẻ sang xây dựng những tour liên kết, đa dạng trải nghiệm. Chương trình Famtrip - Presstrip “Du lịch Phú Thọ kết nối miền di sản - trải nghiệm đa sắc”, với sự tham gia của hơn 40 đơn vị lữ hành và truyền thông, là một trong những hoạt động thúc đẩy kết nối, quảng bá điểm đến và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Làng cổ Hùng Lô.

Từ định hướng đó, Đền Hùng tiếp tục giữ vai trò điểm nhấn của hành trình trở về cội nguồn, trong khi những làng cổ, không gian diễn xướng Hát Xoan, bản làng dân tộc và các khu du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng mở rộng trải nghiệm cho du khách. Sự kết hợp giữa di sản lịch sử, văn hóa bản địa và cảnh quan thiên nhiên không chỉ làm phong phú sản phẩm du lịch mà còn tạo cơ hội để các địa phương phát huy lợi thế riêng, gắn phát triển kinh tế với gìn giữ bản sắc truyền thống.

Giữ mạch nguồn truyền thống từ cộng đồng

Nếu di tích và cảnh quan tạo nên sức hút ban đầu thì chính những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ mới làm nên chiều sâu của du lịch Phú Thọ. Bởi vậy, cùng với phát triển sản phẩm, việc bảo tồn lễ hội, duy trì sinh hoạt văn hóa dân gian và trao truyền di sản cho thế hệ trẻ đang được các cấp, ngành, địa phương chú trọng.

Từ đầu năm 2026 đến nay, toàn tỉnh đã tổ chức 608 lễ hội, trong đó có 4 lễ hội quy mô cấp tỉnh. Các lễ hội được tổ chức theo hướng trang trọng, bảo đảm giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của người dân và góp phần quảng bá hình ảnh địa phương.

Mỗi lễ hội là một không gian lưu giữ ký ức cộng đồng, phản ánh lịch sử hình thành làng xã, tín ngưỡng dân gian và quan niệm sống của các thế hệ cư dân. Đằng sau nghi thức tế lễ còn có những trò diễn, điệu hát, phong tục và cách ứng xử được trao truyền qua thời gian. Khi được tổ chức đúng giá trị, lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tinh thần mà còn giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội, thêm ý thức gìn giữ di sản quê hương.

Hát Soọng Cô - Tiếng hát giao duyên của người Sán Dìu.

Một ví dụ tiêu biểu là Lễ hội Cướp Kén tại xã Thọ Văn, gắn với không gian văn hóa của vùng Dị Nậu trước đây. Lễ hội có nguồn gốc lâu đời, liên quan đến tục thờ Thành hoàng làng và tín ngưỡng phồn thực của người Việt cổ. Hoạt động “Bách nghệ trình làng” tái hiện đời sống lao động, sinh hoạt của cư dân nông nghiệp bằng những hình thức diễn xướng dân gian giàu tính hài hước, gần gũi.

Việc Lễ hội Cướp Kén được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025 là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị. Tuy nhiên, giá trị của di sản không chỉ nằm ở danh hiệu mà còn ở khả năng duy trì sự tham gia của cộng đồng, để người dân tiếp tục thực hành phong tục trong đời sống và truyền lại cho thế hệ sau.

Với Hát Xoan, việc bảo tồn cũng cần bắt đầu từ chính những phường Xoan, nghệ nhân và không gian diễn xướng truyền thống. Những làn điệu hát thờ, hát quả cách, hát hội không đơn thuần là tiết mục biểu diễn phục vụ du khách mà còn gắn với tín ngưỡng, phong tục và đời sống tinh thần của cư dân vùng Đất Tổ. Bởi vậy, đưa Hát Xoan vào hoạt động du lịch cần song hành với gìn giữ cách hát, lề lối diễn xướng, vai trò của nghệ nhân và môi trường văn hóa đã nuôi dưỡng di sản.

Tại các địa phương có đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, việc bảo tồn văn hóa cũng gắn chặt với xây dựng đời sống văn hóa cơ sở. Những ngôi nhà sàn, tiếng cồng chiêng, trang phục truyền thống, món ăn dân tộc, tri thức dân gian và nghề thủ công là những yếu tố có thể tạo nên trải nghiệm đặc sắc. Song, để các giá trị ấy được duy trì lâu dài, cần khuyến khích người dân chủ động tham gia, tránh biến phong tục thành những màn trình diễn đơn điệu chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu chụp ảnh, tham quan.

Đồng chí Nguyễn Viết Cường - Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao chứng nhận Lễ hội cướp Kén là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia cho lãnh đạo xã Thọ Văn.

Một hướng đi đang được chú trọng là gắn bảo tồn với sinh kế. Khi người dân có thêm thu nhập từ dịch vụ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm, giới thiệu sản phẩm thủ công và nông sản địa phương, họ có thêm động lực gìn giữ cảnh quan, nếp nhà và những tập quán tốt đẹp. Du lịch khi đó không đứng ngoài đời sống văn hóa mà trở thành một kênh hỗ trợ cộng đồng bảo tồn, phát huy những giá trị vốn có.

Cùng với đó, công tác quảng bá cần được đổi mới để di sản tiếp cận rộng rãi hơn với công chúng. Việc ứng dụng bản đồ số, video, hình ảnh, thư viện 3D và công nghệ trải nghiệm 360 độ giúp du khách tìm hiểu điểm đến trước chuyến đi, đồng thời mở rộng khả năng giới thiệu các giá trị văn hóa của địa phương. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi nội dung được xây dựng chính xác, có chiều sâu và phản ánh đúng bản sắc của cộng đồng.

Theo định hướng phát triển du lịch giai đoạn 2026-2030, Phú Thọ đặt mục tiêu đến năm 2030 đón ít nhất 20 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt khoảng 26.500 tỷ đồng. Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh đầu tư hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ và kết nối tour, tuyến, tỉnh cần tiếp tục chú trọng bảo tồn di sản, đào tạo nguồn nhân lực tại chỗ và xây dựng những sản phẩm du lịch có bản sắc rõ nét.

Phát triển du lịch từ văn hóa truyền thống là hành trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, nghệ nhân và người dân. Mỗi di tích được gìn giữ, mỗi làn điệu dân ca được trao truyền, mỗi lễ hội được tổ chức đúng phong tục hay mỗi bản làng giữ được nếp sống đặc trưng đều góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của Phú Thọ.

Từ miền đất cội nguồn của các Vua Hùng đến những bản làng giàu bản sắc, Phú Thọ đang có cơ hội biến sự phong phú của di sản thành lợi thế phát triển. Điều quan trọng không chỉ là thu hút thêm bao nhiêu lượt khách mà còn là làm thế nào để sau mỗi hành trình, du khách hiểu hơn về văn hóa địa phương, người dân có thêm sinh kế và những giá trị truyền thống tiếp tục được gìn giữ trong đời sống hôm nay.

Lễ hội Cướp Kén - nét văn hóa độc đáo trên đất Tổ Lễ hội Cướp Kén ở xã Dị Nậu, huyện Tam Nông (nay là xã Thọ Văn), tỉnh Phú Thọ được tổ chức vào ngày mùng 3 và mùng 4 tháng Giêng hằng năm, gắn với tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh cùng các vị thần có công giữ yên bờ cõi thời Hùng Vương thứ 18. Ngày 27/6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2178/QĐ-BVHTTDL công nhận lễ hội là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội gồm nhiều nghi thức truyền thống như mộc dục, tế lễ, rước kiệu đêm và diễn xướng dân gian tại đền Quốc Tế, điện Bắc. Điểm nhấn là trò Cướp Kén diễn ra vào sáng mùng 4, với cây kén làm từ tre, treo 36 cặp “nõ” và “nường”. Nõ làm bằng gỗ xoan, nường làm bằng mo cau, tượng trưng cho sinh thực khí nam và nữ, gửi gắm ước vọng sinh sôi, nảy nở, may mắn và no đủ.  “Bách nghệ trình làng” là diễn xướng dân gian đặc sắc được trình diễn trong Lễ hội Cướp kén. (Ảnh THÙY PHƯƠNG) Theo các bậc cao niên địa phương, trò Cướp Kén bắt nguồn từ thời các vị thần lập đồn luyện quân tại đây, nhằm rèn luyện sự nhanh nhẹn cho quân sĩ. Sau nghi thức giáo kén, tiếng trống chiêng vang lên mở đầu cuộc tranh kén trong không khí náo nhiệt. Người dân tin rằng giành được kén sẽ mang lại phúc lộc cho gia đình, dòng họ, cầu con cái, mùa màng tươi tốt và vật nuôi sinh sôi. Bên cạnh trò Cướp Kén, lễ hội còn có hoạt động “Bách nghệ trình làng”, tái hiện các nghề truyền thống như nghề nông, nghề mộc, đánh cá, dạy học. Hệ thống nghi lễ và trò diễn dân gian góp phần phản ánh đời sống sản xuất, tín ngưỡng của cư dân địa phương, đồng thời lưu giữ, trao truyền những giá trị lịch sử, văn hóa qua nhiều thế hệ. Việc được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận giá trị đặc sắc của lễ hội Cướp Kén, góp phần nâng cao ý thức bảo tồn di sản và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của vùng Đất Tổ Phú Thọ.