Phú Thọ: Phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong nhịp sống hiện đại

Gìn giữ và trao truyền mạch nguồn văn hóa

Là vùng đất cội nguồn dân tộc, Phú Thọ có truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời. Bên cạnh những di sản đặc sắc của vùng Đất Tổ, không gian văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số tạo nên chiều sâu và sự phong phú cho đời sống văn hóa địa phương.

Toàn tỉnh hiện có gần 2.000 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó 41 di sản được ghi danh cấp quốc gia và 5 di sản được UNESCO công nhận. Đáng chú ý, hơn 60% số di sản thuộc các cộng đồng dân tộc thiểu số. Đó là những giá trị được lưu giữ trong tiếng hát, điệu múa, nghi lễ, lễ hội, nghề truyền thống và tập quán ứng xử của cộng đồng.

Những năm qua, công tác kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản được tỉnh chú trọng, nhất là với những giá trị có nguy cơ mai một. Nhiều di sản văn hóa tiêu biểu của các dân tộc Mường, Dao, Cao Lan, Mông được điều tra, khảo sát, nhận diện để có giải pháp bảo tồn phù hợp với đặc điểm từng cộng đồng.

Trong 5 ngày nghỉ lễ Quốc khánh 2/9, Phú Thọ đón khoảng 350.000 lượt khách.

Nhiều lễ hội, loại hình nghệ thuật dân gian từng đứng trước nguy cơ mai một đã được phục dựng và duy trì. Có thể kể đến Hát Rang, hát Ví, Mỡi Mường ở Tân Sơn; diễn tấu cồng chiêng, đâm đuống, chạm ống; múa sênh tiền, múa trống đu; Lễ hội Khai hạ của dân tộc Mường; Lễ hội Xên Mường của người Thái ở Mai Châu; Lễ hội cấp sắc của người Dao ở Đà Bắc, Kim Bôi; Lễ hội Gầu Tào của người Mông...

Tại nhiều địa phương, các nghi lễ gắn với đời sống sản xuất và tín ngưỡng cộng đồng cũng được khôi phục như Lễ hội xuống đồng của đồng bào Mường ở Thu Cúc; lễ hội của người Cao Lan ở làng Ngọc Tân, xã Ngọc Quan; Lễ hội mở cửa rừng của dân tộc Mường ở Minh Hòa; lễ hội xuống đồng của người Cao Lan ở Quang Yên... 

Mỗi lễ hội, điệu hát, tiếng chiêng không chỉ là hoạt động văn hóa mà còn là không gian để cộng đồng gặp gỡ, nhớ về nguồn cội, chia sẻ niềm vui và trao truyền những chuẩn mực ứng xử, đạo lý tốt đẹp. Khi văn hóa tiếp tục được thực hành trong đời sống, bản sắc cũng được tiếp thêm sức sống.

Cùng với phục dựng, truyền dạy được xem là giải pháp quan trọng để bảo đảm sự tiếp nối giữa các thế hệ. Nhiều lớp tập huấn, truyền dạy văn hóa dân gian được tổ chức tại Thanh Sơn, Tân Sơn, Yên Lập, Thanh Thủy, Đoan Hùng... với các nội dung như hát, múa, chiêng Mường, hát Sọong cô của người Sán Dìu, nghề dệt thổ cẩm.

Nhiều câu lạc bộ văn hóa dân gian, đội văn nghệ truyền thống được thành lập và duy trì tại các thôn, bản, tạo không gian để người dân cùng sinh hoạt, thực hành, sáng tạo và trao truyền văn hóa. Qua đó, thế hệ trẻ ngày càng chủ động tiếp nhận, làm mới và đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với đời sống hiện đại.

Đây cũng là cách để người dân thực sự trở thành chủ thể của văn hóa. Khi bản sắc không chỉ được bảo tồn bằng những chương trình hay dự án mà hiện diện trong chính đời sống cộng đồng, việc gìn giữ văn hóa sẽ trở thành trách nhiệm, đồng thời là niềm tự hào của mỗi người.

Không gian văn hóa của đồng bào các dân tộc thiểu số tạo nên chiều sâu và sự phong phú cho đời sống văn hóa địa phương.

Biến vốn văn hóa thành nguồn lực phát triển

Bảo tồn văn hóa trong đời sống hiện đại không có nghĩa là giữ nguyên mọi tập tục, mà cần phát huy những giá trị tốt đẹp, đồng thời từng bước loại bỏ hủ tục không còn phù hợp.

Theo bà Khà Thị Luận, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Phú Thọ, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cần đi đôi với dần loại bỏ hủ tục, phát huy những tập tục văn hóa tốt đẹp trong nhịp sống hiện đại. Trong quá trình này, phụ nữ dân tộc thiểu số có vai trò đặc biệt quan trọng khi vừa lưu giữ tiếng nói, trang phục, nghề truyền thống, phong tục gia đình, vừa trực tiếp nuôi dưỡng, giáo dục thế hệ trẻ. Cùng với đó, người có uy tín, già làng, trưởng bản, nghệ nhân và cán bộ cơ sở là những nhân tố quan trọng trong vận động cộng đồng.

Từ nền tảng đó, nhiều địa phương đang khai thác văn hóa gắn với phát triển du lịch. Các điểm đến như Vân Sơn, Long Cốc, Thung Nai, Tiền Phong, Mai Châu... không chỉ hấp dẫn bởi cảnh quan mà còn bởi trải nghiệm đời sống, ẩm thực và văn hóa bản địa. Ẩm thực, trang phục, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian từng bước được xây dựng thành sản phẩm du lịch, giúp đưa những giá trị truyền thống đến gần hơn với du khách.

Quan trọng hơn, việc gắn văn hóa với du lịch mở ra cơ hội tạo việc làm, tăng thu nhập cho cộng đồng. Khi một làn điệu dân ca, nghề truyền thống hay món ăn bản địa tạo ra giá trị kinh tế, người dân sẽ có thêm động lực gìn giữ; đồng thời du lịch cũng góp phần nâng cao niềm tự hào và ý thức bảo vệ di sản.

Phú Thọ sở hữu không gian văn hóa đa dạng, tạo nguồn lực nội sinh quan trọng.

Thực tế cho thấy sức hút của du lịch văn hóa tại Phú Thọ ngày càng rõ nét. 6 tháng đầu năm 2026, tỉnh đón trên 10,5 triệu lượt khách, tổng doanh thu du lịch ước đạt 10.755 tỉ đồng. Riêng dịp Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ năm Bính Ngọ 2026, tỉnh đón khoảng 6,5 triệu lượt khách, tăng 12% so với năm 2025; riêng hai ngày 25 và 26/4, Khu Di tích lịch sử Đền Hùng đón hơn 1 triệu lượt người về dâng hương.

Những con số trên cho thấy văn hóa đang trở thành một nguồn lực kinh tế quan trọng. Tuy nhiên, khai thác di sản phải đi đôi với bảo tồn, bảo đảm tính chân thực, tôn trọng vai trò chủ thể của cộng đồng và tránh thương mại hóa quá mức. Cùng với đó, cần nâng cao kỹ năng làm du lịch, quảng bá, bảo vệ môi trường, giữ gìn cảnh quan làng bản và đẩy mạnh số hóa di sản để tạo ra những sản phẩm văn hóa, du lịch hấp dẫn hơn.

Định hướng này được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 25/3/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển văn hóa, con người Phú Thọ giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết xác định văn hóa, nguồn lực con người là nền tảng, sức mạnh nội sinh và động lực phát triển kinh tế - xã hội, hướng tới xây dựng con người Phú Thọ với các phẩm chất yêu nước, đoàn kết, tự cường, đổi mới sáng tạo và nhân ái.

Sau sáp nhập, không gian văn hóa Phú Thọ càng được mở rộng với sự hội tụ của ba dòng chảy văn hóa lớn: cội nguồn Đất Tổ với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan; văn hóa lễ hội, làng nghề của Vĩnh Phúc; không gian văn hóa Mường và những giá trị của “Văn hóa Hòa Bình”. Đây là lợi thế đặc biệt để tỉnh hình thành những sản phẩm văn hóa, du lịch mang bản sắc riêng trong không gian phát triển mới.

Theo đồng chí Dương Hoàng Hương, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, với 33 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm hơn 1/4 dân số, Phú Thọ sở hữu không gian văn hóa đa dạng, tạo nguồn lực nội sinh quan trọng. Các lễ hội như Giỗ Tổ Hùng Vương, Đền Mẫu Âu Cơ, Tây Thiên, Khai hạ dân tộc Mường tiếp tục góp phần giáo dục truyền thống, củng cố ý thức cộng đồng và niềm tự hào dân tộc.

Để phát huy nguồn lực này, tỉnh tập trung hoàn thiện thiết chế văn hóa cơ sở, số hóa di sản, ứng dụng công nghệ mới như AI, dữ liệu lớn, thực tế ảo; đồng thời phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch gắn với di sản. Phú Thọ phấn đấu hằng năm dành tối thiểu 2% tổng chi ngân sách cho văn hóa, doanh thu các ngành công nghiệp văn hóa tăng 11 - 12%/năm và từng bước số hóa các di sản, bảo vật, di tích đã được xếp hạng.

Khai thác văn hóa gắn với phát triển du lịch.

Vì vậy, bảo tồn văn hóa không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ những gì đã có. Điều quan trọng là làm cho di sản tiếp tục sống trong cộng đồng, được thế hệ trẻ tiếp nhận, sáng tạo và lan tỏa, đồng thời kết nối với du lịch, giáo dục, dịch vụ và kinh tế sáng tạo. Khi truyền thống được tiếp nối bằng nhận thức tiến bộ, làm giàu bằng sáng tạo và gắn với sinh kế bền vững, vốn văn hóa sẽ trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần đưa Phú Thọ phát triển nhanh, bền vững trong không gian mới.