    |
 |
| Một trong những bài học đáng chú ý từ cuộc chiến tranh Iran là sự thay đổi vị thế của Trung Quốc trên thị trường năng lượng toàn cầu. Trong ảnh, tổ hợp lọc hóa dầu Zhongke tại Trạm Giang, tỉnh Quảng Đông. Ảnh: Zhongke /China Daily |
Theo truyền thông Mỹ, trong nhiều năm, Trung Quốc, quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, được xem là đặc biệt dễ tổn thương trước những cú sốc nguồn cung. Tuy nhiên, việc tích trữ lượng lớn dầu, mở rộng công suất lọc dầu và đầu tư vào than cùng các nguồn năng lượng thay thế đã giúp nước này giảm đáng kể mức độ phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.
Trong những tháng đầu cuộc chiến Iran, Trung Quốc cũng hạn chế xuất khẩu một số sản phẩm nhiên liệu như nhiên liệu máy bay, xăng và dầu diesel sang các nước láng giềng.
Những diễn biến này cho thấy vai trò của Trung Quốc trên thị trường năng lượng đang có những thay đổi đáng chú ý. Trước đây, các nước sản xuất dầu như Saudi Arabia và Mỹ thường có ảnh hưởng lớn hơn đối với thị trường, trong khi các nước nhập khẩu như Trung Quốc chủ yếu chịu tác động từ biến động nguồn cung.
Trung Quốc hiện đã giữ vị trí hàng đầu trong các lĩnh vực như pin Mặt Trời, pin xe điện và xe điện. Một số cựu quan chức Mỹ cho rằng vị thế mới về năng lượng có thể trở thành một yếu tố được Bắc Kinh tính đến khi hoạch định chính sách đối ngoại.
Trung Quốc giảm mạnh nhập khẩu dầu
Lượng dự trữ dầu lớn, công suất lọc dầu đáng kể cùng khả năng sử dụng nhiều nguồn năng lượng khác nhau đã giúp Trung Quốc giảm 23% lượng dầu mua vào trong 6 tháng đầu cuộc chiến với Iran so với cùng kỳ năm trước, theo số liệu hải quan.
Trong khi đó, nhiều quốc gia phụ thuộc lớn vào dầu thô từ Trung Đông không có nhiều lựa chọn tương tự và buộc phải giảm tiêu thụ năng lượng hoặc chấp nhận chi phí cao hơn.
Việc Trung Quốc giảm nhập khẩu dầu khiến nhiều người trong ngành dầu mỏ bất ngờ. Đây cũng được xem là một trong những lý do giá dầu thô không tăng mạnh như dự báo của nhiều lãnh đạo doanh nghiệp và chuyên gia sau khi Iran hạn chế nghiêm trọng hoạt động tàu thuyền qua Eo biển Hormuz.
Theo Daan Struyven, người phụ trách nghiên cứu dầu mỏ tại Goldman Sachs, vào cuối tháng 8, giá dầu thô thấp hơn khoảng 10 USD/thùng so với mức có thể xảy ra nếu Trung Quốc vẫn duy trì lượng mua ở mức trước chiến tranh.
“Đây là một năng lực mà không ai nghĩ Trung Quốc có”, Erica Downs, học giả nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, nói. Theo bà, một vấn đề đáng chú ý trong thời gian tới là Trung Quốc sẽ sử dụng năng lực mới này như thế nào.
Cuộc gặp dự kiến giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Nhà Trắng trong tuần tới có thể cung cấp thêm một số dấu hiệu về vấn đề này.
Ảnh hưởng từ phía người mua
Những động thái của Trung Quốc trong vài tháng qua cho thấy năng lượng có thể trở thành một công cụ được Bắc Kinh sử dụng để phục vụ các mục tiêu chính sách.
Trung Quốc vẫn phụ thuộc đáng kể vào dầu thô nhập khẩu, nhưng họ cũng đồng thời là một trong những nước lọc dầu lớn nhất thế giới. Trong giai đoạn đầu cuộc chiến Iran, nước này áp dụng các hạn chế nghiêm ngặt đối với xuất khẩu xăng và dầu diesel, vừa nhằm bảo đảm nguồn cung trong nước, vừa theo nguồn tin của bài viết, để gây sức ép đối với những nước có quan điểm không phù hợp với chính sách đối ngoại của Bắc Kinh.
Những lô nhiên liệu mà Trung Quốc vẫn xuất khẩu hồi mùa Xuân năm nay, thời điểm nguồn cung đặc biệt hạn chế, chủ yếu được chuyển tới các nước có quan hệ gần gũi với Bắc Kinh, trong đó có Việt Nam và Thái Lan.
Tom Reed, chuyên gia lâu năm về ngành dầu mỏ Trung Quốc tại Argus Media, cảnh báo Trung Quốc có thể sớm tái áp đặt lệnh cấm xuất khẩu nhiên liệu. Nếu một nguồn cung dầu diesel khác bị rút khỏi thị trường, giá có thể tiếp tục tăng.
Ảnh hưởng của Trung Quốc đối với thị trường dầu thô có điểm khác biệt so với các nước sản xuất dầu, bởi Trung Quốc nhập khẩu nhiều dầu hơn lượng sản xuất trong nước. Theo các nhà phân tích Goldman Sachs, Trung Quốc có xu hướng làm giảm biến động giá dầu: giá tăng khi nước này tăng tích trữ, như trong năm ngoái, và giảm khi nhu cầu tích trữ giảm, như kể từ khi chiến tranh bắt đầu.
Chuyên gia Erica Downs cho rằng Trung Quốc chưa thể hoàn toàn kiểm soát thị trường dầu mỏ, nhưng đã trở thành một nhân tố mà Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) phải tính đến.
Nhu cầu dầu của Trung Quốc thay đổi
Mức giảm mạnh nhập khẩu dầu của Trung Quốc trong năm nay xuất phát từ hai thay đổi chính. Nước này không còn tích trữ dầu với tốc độ như trước và đã bắt đầu sử dụng một phần nguồn dự trữ. Đồng thời, các nhà máy lọc dầu cũng giảm đáng kể lượng dầu thô được chế biến thành xăng, dầu diesel và các sản phẩm nhiên liệu khác.
Một nguyên nhân là nhu cầu dầu của Trung Quốc đã suy yếu. Tập đoàn Sinopec, nhà máy lọc dầu lớn nhất nước này, cho rằng tiêu thụ dầu của Trung Quốc nhiều khả năng đã đạt đỉnh từ năm ngoái, sớm hơn dự báo trước đó.
Xe điện hiện chiếm khoảng 14% số ô tô chở khách đang lưu thông tại Trung Quốc. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhờ xe điện, Trung Quốc đã sử dụng ít hơn khoảng 1,5 triệu thùng dầu mỗi ngày trong quý II so với trường hợp toàn bộ ô tô, xe tải và xe buýt vẫn sử dụng xăng hoặc dầu diesel. Điều này làm giảm hơn 1% nhu cầu dầu toàn cầu.
Trung Quốc cũng có hệ thống đường sắt cao tốc phát triển và khả năng sử dụng than thay cho dầu trong sản xuất hóa chất, những lợi thế không phổ biến ở nhiều quốc gia khác.
Trung Quốc bắt đầu nhận thấy tầm quan trọng của việc xây dựng kho dự trữ dầu tương đối muộn, sau khi trở thành nước nhập khẩu dầu ròng vào năm 1993. Mỹ và một số quốc gia khác đã xây dựng các kho dự trữ quy mô lớn từ sau những cuộc khủng hoảng năng lượng trong thập niên 1970.
Chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng này một phần xuất phát từ lo ngại rằng hải quân Mỹ hoặc Ấn Độ có thể phong tỏa các tuyến vận chuyển dầu từ Trung Đông tới Trung Quốc qua Eo biển Malacca, tuyến hàng hải hẹp nằm giữa Indonesia và Malaysia.
Chủ tịch Tập Cận Bình tiếp tục duy trì những ưu tiên này, giám sát quá trình mở rộng các kho dự trữ. Theo ước tính, lượng dầu dự trữ của Trung Quốc hiện tương đương khoảng 1/3 tổng lượng dầu tồn kho được biết đến trên thế giới.
Trung Quốc sẽ sử dụng lợi thế này thế nào?
Khi giá dầu toàn cầu hiện quanh mức 103 USD/thùng, một trong những câu hỏi lớn là Trung Quốc sẽ mua bao nhiêu dầu trong những tháng tới và sẽ bán lại bao nhiêu dưới dạng dầu diesel cùng các sản phẩm nhiên liệu khác.
Meghan O’Sullivan, cựu Phó cố vấn an ninh quốc gia phụ trách Iraq và Afghanistan dưới thời Tổng thống George W. Bush, so sánh khả năng tác động tới nhu cầu dầu của Trung Quốc với vai trò mà Saudi Arabia từng có trong nhiều thập kỷ nhờ khả năng điều chỉnh sản lượng.
“Nếu Trung Quốc có khả năng đó ở phía cầu, họ sẽ trở thành một nhân tố mà Mỹ và các nước khác phải tìm đến để đề nghị nước này hành động theo một hướng nhất định, đổi lại có thể là một lợi ích nào đó”, bà O’Sullivan nhận định.