Kinh tế cửa khẩu Lào Cai: Từ thông quan đến tạo giá trị

Gần 1,9 tỉ USD hàng hóa qua cửa khẩu trong 8 tháng

Tại Cửa khẩu quốc tế đường bộ số II Kim Thành, lưu lượng phương tiện biến động khá rõ theo mùa vụ. Những tháng nông sản vào vụ, hàng trăm xe chở sầu riêng, thanh long, dưa hấu, mít, chuối tập trung làm thủ tục xuất khẩu sang Trung Quốc.

Theo Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh Lào Cai, 8 tháng năm 2026, tổng giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu trên địa bàn đạt gần 1,9 tỉ USD, tăng 53% so với cùng kỳ năm 2025 và đạt gần 46% kế hoạch năm.

Trong đó, xuất khẩu đạt hơn 1 tỉ USD, tăng 94%; nhập khẩu hơn 654 triệu USD, tăng 10%; các loại hình xuất nhập khẩu khác đạt hơn 202 triệu USD. Riêng cửa khẩu quốc tế đường bộ đạt khoảng 1,6 tỉ USD, cửa khẩu quốc tế đường sắt gần 295 triệu USD.

Toàn cảnh Cửa khẩu quốc tế đường bộ số II Kim Thành - một trong những đầu mối giao thương hàng hóa lớn giữa Lào Cai và Trung Quốc. Ảnh: Báo Lao Động.

Cửa khẩu Kim Thành bình quân tiếp nhận trên 600 phương tiện chở hàng xuất nhập khẩu mỗi ngày. Từ giữa tháng 8, lưu lượng tăng mạnh, có thời điểm gần 750 phương tiện/ngày, tạo thêm áp lực cho tổ chức giao thông và hạ tầng tại khu vực cửa khẩu.

Cùng thời gian, gần 3,8 triệu lượt người và nhân viên phương tiện xuất nhập cảnh qua địa bàn. Tổng thu thuế, phí và dịch vụ từ hoạt động cửa khẩu đạt khoảng 1.574 tỉ đồng, trong đó ngành hải quan thu khoảng 1.462 tỉ đồng.

Cơ cấu hàng hóa cũng cho thấy vai trò ngày càng lớn của Lào Cai đối với các vùng sản xuất ngoài tỉnh. Hàng xuất khẩu chủ yếu gồm sầu riêng, thanh long, dưa hấu, mít, chuối, chôm chôm, xoài, sắn, gỗ ván bóc; chiều nhập khẩu có máy móc, thiết bị, phân bón, than cốc, rau củ quả, hoa và cây cảnh.

Tuy nhiên, tăng lượng hàng qua biên giới mới chỉ là một phần của kinh tế cửa khẩu. Khả năng tạo thêm giá trị còn phụ thuộc vào hệ thống kho bãi, bảo quản, kiểm định, chế biến, vận tải, tài chính và các dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp.

Thực tế, hạ tầng logistics của Lào Cai vẫn còn những khoảng trống. Khu kinh tế cửa khẩu hiện có trên 40 dự án kho bãi, trung chuyển hàng hóa, tổng công suất lưu chứa trên 3 triệu tấn/năm, song phần lớn kho bãi còn phân tán, quy mô nhỏ và vừa. Hạ tầng chuỗi lạnh chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu bảo quản nông sản xuất khẩu; năng lực kiểm định, kiểm nghiệm tại chỗ còn hạn chế, một số mẫu hàng vẫn phải chuyển tới các trung tâm lớn, làm tăng thời gian và chi phí.

Đây cũng là vấn đề cần giải quyết nếu Lào Cai muốn chuyển từ nơi tập kết, làm thủ tục sang một trung tâm dịch vụ phục vụ cả chuỗi xuất nhập khẩu.

Mở rộng không gian kinh tế cửa khẩu

Một trong những thay đổi đáng chú ý là việc mở rộng hạ tầng từ Kim Thành sang khu vực Bản Vược. Dự án cầu biên giới qua sông Hồng kết nối Bản Vược của Việt Nam với Bá Sái của Trung Quốc đang được triển khai cùng hệ thống đường dẫn và hạ tầng kết nối. Dự án thành phần 1 có tổng mức đầu tư 675 tỉ đồng, trong đó phần xây dựng cầu biên giới khoảng 288 tỉ đồng.

Bản Vược đồng thời được đưa vào Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh cùng lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành. Theo Quyết định 453/QĐ-TTg ngày 18/3/2026, giai đoạn đầu tại Bản Vược gồm mở lối thông quan, đầu tư hạ tầng, trang thiết bị, hệ thống công nghệ và hoàn thiện điều kiện pháp lý, dự kiến kéo dài đến hết quý IV/2028; giai đoạn vận hành từ quý I/2029.

Phương tiện chở hàng làm thủ tục qua Cửa khẩu quốc tế đường bộ số II Kim Thành. Ảnh: Báo Lao Động.

Tại Kim Thành, mô hình cửa khẩu thông minh được xây dựng trên nền tảng AI, Internet vạn vật, trao đổi dữ liệu và phương tiện vận tải tự động hóa; đồng thời kết nối với đường sắt, đường cao tốc và cảng cạn.

Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng năng lực vận chuyển hàng hóa qua Kim Thành và Bản Vược lên gấp hai lần, giảm 20 - 30% chi phí logistics bình quân đối với doanh nghiệp sử dụng phương tiện giao thông thông minh tự động hóa hoàn toàn; tổng giá trị xuất nhập khẩu qua hai lối thông quan khoảng 9 tỉ USD. Đây là mục tiêu của Đề án, không phải kết quả hiện tại.

Cuối tháng 7 vừa qua, kiểm tra các dự án tại khu vực cửa khẩu, Bí thư Tỉnh ủy Lào Cai Dương Quốc Huy nhấn mạnh dự án cửa khẩu thông minh có ý nghĩa đối với hiện đại hóa hoạt động xuất nhập khẩu và nâng năng lực thông quan. Ông yêu cầu các đơn vị triển khai đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, công nghệ và bám sát tiến độ dự án.

Một cấu phần khác vừa được bổ sung là Cảng cạn Kim Thành. Ngày 11/9, Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh chấp thuận chủ trương đầu tư dự án với diện tích 50 ha, tổng vốn trên 1.388 tỉ đồng. Cảng được thiết kế với kho hàng nội địa, bãi container có hàng, container lạnh, container rỗng, bãi phương tiện và các khu vực phục vụ hải quan, biên phòng. Công suất thiết kế toàn dự án khoảng 294.727 TEU/năm; giai đoạn một dự kiến đưa vào vận hành tháng 12/2027.

Cảng cạn bổ sung thêm khâu tập kết, lưu giữ, bốc xếp và tổ chức container trước hoặc sau thông quan. Đối với hàng nông sản tươi, hệ thống container lạnh, kho bảo quản và dịch vụ kiểm dịch có ý nghĩa trực tiếp tới chất lượng hàng và thời gian giao nhận.

Nếu các hạng mục tại Kim Thành, Bản Vược cùng cảng cạn được kết nối đồng bộ, không gian kinh tế cửa khẩu sẽ không còn tập trung vào một điểm thông quan duy nhất.

Giữ giá trị ở lại địa phương

Hạ tầng cửa khẩu phát triển tạo điều kiện tăng lượng hàng hóa, nhưng mục tiêu lớn hơn là hình thành các hoạt động kinh tế đi cùng dòng hàng. Theo định hướng của Chính phủ, Khu kinh tế cửa khẩu Lào Cai được phát triển theo hướng đa ngành, gồm thương mại, logistics, tài chính, sản xuất và các dịch vụ hỗ trợ xuất nhập khẩu. Tỉnh cũng đang nghiên cứu các hình thức liên kết sản xuất, đầu tư trên hành lang kinh tế với các địa phương trong nước và phía Vân Nam.

Theo Phó Giám đốc Sở Tài chính Lào Cai Đỗ Xuân Thủy, định hướng của tỉnh là chuyển từ “kết nối giao thông” sang “kết nối kinh tế”, không chỉ phục vụ giao thương mà hướng tới liên kết đầu tư, sản xuất và chuỗi cung ứng. Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hệ thống dịch vụ tại cửa khẩu.

Theo đó, nông sản thay vì chỉ được đưa lên biên giới làm thủ tục có thể được phân loại, kiểm định, sơ chế, đóng gói và bảo quản trước khi xuất khẩu. Máy móc, thiết bị và nguyên liệu nhập khẩu có thể gắn với các cơ sở sản xuất, chế biến trong khu vực. Cùng với đó là nhu cầu về đại lý hải quan, vận tải, ngân hàng, bảo hiểm, tài trợ thương mại, thương mại điện tử và dịch vụ kiểm nghiệm.

Tại cuộc họp đánh giá hoạt động xuất nhập khẩu 8 tháng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai Nguyễn Thành Sinh đánh giá kết quả đã có nhiều khởi sắc nhưng vẫn thấp so với tiềm năng và kỳ vọng của tỉnh. Ông yêu cầu tiếp tục thu hút doanh nghiệp tham gia xuất nhập khẩu qua địa bàn, đa dạng nhóm hàng, ưu tiên các mặt hàng có giá trị gia tăng và kim ngạch cao; đồng thời tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng, giao thông và thủ tục.

Yêu cầu này cũng phản ánh một hạn chế hiện nay: Cơ cấu hàng hóa qua cửa khẩu vẫn phụ thuộc khá nhiều vào nông sản và biến động mùa vụ. Sầu riêng tăng mạnh có thể giúp kim ngạch xuất khẩu tăng trong một thời điểm, nhưng nền kinh tế cửa khẩu cần thêm những dòng hàng ổn định, doanh nghiệp hoạt động thường xuyên và hệ thống dịch vụ đủ lớn để phục vụ quanh năm.

Dự án cầu biên giới qua sông Hồng tại khu vực Bản Vược đang được triển khai, mở thêm không gian kết nối logistics và kinh tế cửa khẩu. Ảnh: Báo Lao Động.

Cảng cạn, cửa khẩu thông minh hay cầu Bản Vược vì thế mới là điều kiện hạ tầng. Hiệu quả kinh tế phụ thuộc vào số doanh nghiệp sử dụng những hạ tầng đó và quy mô các hoạt động sản xuất, thương mại, logistics hình thành xung quanh.

Sau giai đoạn tập trung nâng năng lực thông quan, Lào Cai đang đặt thêm yêu cầu về giá trị tạo ra từ dòng hàng qua biên giới. Không chỉ số xe, số container hay kim ngạch, sự phát triển của kinh tế cửa khẩu còn được thể hiện qua số doanh nghiệp hoạt động, quy mô dịch vụ logistics, năng lực chế biến và phần giá trị được giữ lại tại địa phương. Đó cũng là bước chuyển cần thiết để lợi thế cửa ngõ trở thành nguồn lực tăng trưởng lâu dài của Lào Cai.